Bu sayfada · 14 bölüm
Yanal yönde itilen bir kazık üst bölümünde eğilir ve boyunca zemin tarafından tutulur. Bu sayfada, modülün kazık başının ne kadar yerdeğiştirdiğini ve kazıktaki moment ile kesme kuvvetinin hangi büyüklüklere ulaştığını nasıl belirlediği bölüm bölüm açıklanmaktadır: yaylar üzerinde kiriş olarak kazık, elastik çözümler, kum ve kilin p–y eğrileri, tabakalar ve yeraltı suyu, sayısal çözüm, eksenel yük, kazık başı, yük–yerdeğiştirme eğrisi, tüm sayıları modülün kendi hesap motoruyla elde edilmiş bir çözümlü örnek ve kabuller.
1Yanal yük altında kazıkolayın niteliği ve analiz yöntemleri
Yanal yük taşıyan bir kazık — rüzgâr, fren kuvveti, bağlama halatı çekmesi, yapıya etkiyen deprem ya da tutulan zeminin itkisi — bir sığ temel gibi göçmez. Yük zemine yalnızca kazığın yanal yerdeğiştirmesi yoluyla aktarılır; zemin de bu yerdeğiştirmeyle artan ve zemin akmaya ulaştığında artışı duran bir tepkiyle karşılık verir. Kazık, zemin yüzeyinin altındaki ilk birkaç çap boyunca bir kiriş gibi eğilir; daha derinde zemin neredeyse hiç yerdeğiştirmez ve kazık düz kalır. Yerdeğiştirmenin ve eğilme momentinin büyüklüğü kazığın rijitliğine, her derinlikteki zeminin rijitliği ve dayanımına ve kazık başının tutulma biçimine bağlıdır.
Üç yöntem ailesi kullanılmaktadır; kaynak bunların üçünü de ele almaktadır:
- Nihai yük (Broms): kısa kazıkta çevresindeki zeminin göçtüğü, uzun kazıkta ise kazığın eğilmede aktığı yük. Bu yaklaşım bir kapasite verir; çalışma yükü altındaki yerdeğiştirmeyi ya da momenti vermez.
- Elastik yatak katsayısı yaklaşımı (Matlock ve Reese; Davisson ve Gill; Hetényi): zemin bir dizi elastik yay olarak modellenir ve kiriş denklemi kapalı formda çözülür. Bu yaklaşım, zemini elastik kalan bir kazığın yerdeğiştirmesini ve momentini verir.
- p–y yöntemi (Matlock, Reese ve diğerleri): yaylar doğrusal değildir. Her derinlikteki zemin tepkisi yerdeğiştirmeye karşı bir eğri — y değerine karşı p — izler; eğri rijit başlar, yumuşar ve o derinlikteki zeminin nihai direncinde sona erer. Denklem sayısal olarak çözülür. Zemin tabakalı olabilir ve sonuç, çalışma yükünden göçme yakınına kadar geçerlidir.
Modül üçüncü yöntemi uygular, ikincisini de seçenek olarak sunar: kum ya da kilden oluşan en çok sekiz tabakada tekil kazık; dönmeye serbest ya da dönmeye karşı tutulu baş, zemin üstünde serbest boy, eksenel yük ve statik ya da çevrimsel yükleme. Elastik seçenek, modülün kapalı form çözümlerle karşılaştırılarak doğrulanması (Bölüm 3) ve yatak katsayısı ile çalışan mühendis için sunulmuştur.
2Yaylar üzerinde kiriş olarak kazıkdenklem, işaretler ve uç koşulları
Kazık bir kiriştir. Zemin, kazık boyunca dizilmiş, her biri kendi derinliğinde ve diğerlerinden bağımsız olarak etkiyen yaylardan oluşur — Winkler modeli. z zemin yüzeyinden aşağı doğru derinlik, y ise kazığın yük doğrultusundaki yerdeğiştirmesi olmak üzere kiriş denklemi şöyledir
Tepki p, yerdeğiştirmeye karşı koyduğunda pozitiftir. Rijitliği k olan bir yay için p = k y olur. Kaynakta aynı ifade k = p′/x biçiminde yazılmaktadır: elastik çözümdeki k, birim boy ve birim yerdeğiştirme başına kuvvet boyutundadır, kN/m². Temel mühendisliğinde kullanılan yatay yatak katsayısı kh, aynı büyüklüğün kazığın birim genişliği başına değeridir, k = kh D.
Eğilme momenti, dönme ve kesme kuvveti yerdeğiştirmeden elde edilmektedir:
Bu işaret kabulüyle baştaki yanal yük H, kaynaktaki gibi V = H ve başın altında pozitif bir moment oluşturur. Baştaki moment Mg, yükün oluşturduğu yerdeğiştirmeyi artırdığında pozitiftir.
Uç koşulları
- Kazık ucu serbesttir: M = 0 ve V = 0. Ucun altındaki zeminden kazığa taban kesme kuvveti ya da taban momenti etkimemektedir.
- Kazık başı, H yükünü ve dönmeye serbest olduğunda Mg momentini taşır; bir başlık tarafından dönmeye karşı tutulduğunda baştaki eğim sıfırdır ve başı tutan moment çözümün bir parçasıdır.
Dolayısıyla denklemin gerektirdiği, zeminin p(y, z) bağıntısıdır: elastik durumda sabit k ile y’nin çarpımı, aksi hâlde Bölüm 4 ve 5 içindeki p–y eğrileri.
3Elastik çözümlerkum ve kil için kapalı çözümler ve modülün hesapladığı katsayılar
Zemin elastik olduğunda denklemin kapalı biçimli çözümleri bulunmaktadır; kaynak bu çözümleri vermektedir.
Tepki derinlikle artar: kum (Matlock ve Reese)
Granüler zeminde yatak katsayısının derinlikle orantılı olarak arttığı kabul edilir, k = nh z; burada nh yatay yatak katsayısı sabitidir (kaynak bunun için temsili değerler vermektedir). Kazığın tek bir karakteristik uzunluğu vardır
ve zemin yüzeyindeki Q yükü ile Mg momenti için yerdeğiştirme, dönme, moment ve kesme kuvveti aşağıdaki gibidir:
| Ay | Aθ | Am | By | Bθ | Bm | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Z = 0 | 2.429 | −1.619 | 0.000 | 1.619 | −1.747 | 1.000 |
| Z = 0.5 | 1.640 | −1.500 | 0.458 | 0.871 | −1.250 | 0.974 |
| Z = 1 | 0.961 | −1.194 | 0.725 | 0.364 | −0.789 | 0.851 |
| Z = 1.4 | 0.543 | −0.891 | 0.770 | 0.112 | −0.480 | 0.686 |
| Z = 2 | 0.142 | −0.462 | 0.627 | −0.070 | −0.153 | 0.404 |
| Z = 3 | −0.075 | −0.039 | 0.224 | −0.089 | 0.057 | 0.059 |
Elastik çözüme ilişkin bir uygulama: granüler bir zeminde HP 250 × 85 kesitli, 25 m boyunda bir kazık, nh = 12 000 kN/m³, E I = 25 461 kN·m², Mg = 0. T = 1.16 m ile kazık uzundur (L/T = 21.5). Baştaki 8 mm yerdeğiştirme için yük Q = 8 mm × EI / (Ay T³) = 0.008 × 25 461 / (2.4292 × 1.1624³) = 53.4 kN, en büyük moment ise Am T Q = 0.772 × 1.1624 × 53.4 = 47.9 kN·m olarak bulunur; modül bu yükte baş yerdeğiştirmesini 8.00 mm, en büyük momenti 47.9 kN·m olarak vermektedir.
Tepki derinlikle sabittir: kil (Davisson ve Gill, Hetényi)
Kohezyonlu zeminde yatak katsayısı derinlikle sabit kabul edilir. k, kazığın birim boyu başına zemin rijitliği olmak üzere karakteristik uzunluk R = (EI/k)1/4 olarak tanımlanır. Uzun kazığın kapalı form çözümleri, Hetényi'nin elastik zemine oturan kiriş çözümleridir; β = (k/4EI)1/4 ve zemin seviyesindeki yanal yük H ile:
Modül bu çözümleri yeniden üretmektedir; aynı elastik seçenek, herhangi bir sırada kum tabakasına k = nh z, kil tabakasına k = kh D atanmasına olanak verir; bu da iki çözümün tabakalı biçimidir.
4Kum için p–y eğrisiAPI RP 2A; Reese, Cox ve Koop’a göre
Kum için modül, American Petroleum Institute p–y eğrisini (API RP 2A, 21st ed.) kullanmaktadır; bu eğri Reese, Cox ve Koop (1974) tarafından kumdaki bir kazık üzerinde yapılan deneylerden ve kazık çevresinde zeminin göçebileceği iki mekanizmadan türetilmiştir. Yüzeye yakın kesimde kazığın önündeki bir zemin kaması yukarı itilir; daha derinde ise zemin kazığın çevresinden yatay olarak akar. σ′ ilgili derinlikteki efektif düşey gerilme olmak üzere, z derinliğindeki nihai direnç aşağıdakilerin küçüğüdür
katsayılar ise yalnızca içsel sürtünme açısına bağlıdır:
Eğrinin kendisi API biçimindedir
Küçük yerdeğiştirmelerde eğri p = k z y doğrusudur — nh = k alınarak Bölüm 3 içinde verilen elastik çözüm; modül bu çözümü sıfıra yaklaşan yükte altı haneye kadar yeniden üretir —; büyük yerdeğiştirmelerde ise eğri A pu değerinde sona erer. A katsayısı yüzeyde 3.0 değerindedir ve derinlikle azalarak 0.9 değerine iner; bu değere 2.6 çap derinlikte ulaşır ve daha derinde sabit kalır. Bu katsayı, yüzeye yakın zeminin daha yüksek statik direncini yansıtır. Çevrimsel yüklemede her derinlikte 0.9 alınır.
| φ′ | C1 | C2 | C3 | yeraltı su seviyesinin üstünde k (MN/m³) | altında k (MN/m³) |
|---|---|---|---|---|---|
| 28° | 1.60 | 2.41 | 22.5 | 5.4 | 5.4 |
| 30° | 1.91 | 2.67 | 28.7 | 10.5 | 7.9 |
| 32° | 2.28 | 2.95 | 36.8 | 20.7 | 11.9 |
| 34° | 2.72 | 3.25 | 47.3 | 32.7 | 17.6 |
| 36° | 3.24 | 3.59 | 61.2 | 46.3 | 24.8 |
| 38° | 3.87 | 3.97 | 79.6 | 61.7 | 33.6 |
| 40° | 4.62 | 4.38 | 104.1 | 78.9 | 44.0 |
Efektif gerilme σ′, girilen tabakalar ve yeraltı su seviyesinden hesaplanır (Bölüm 6); dolayısıyla bir kil tabakasının ya da yeraltı su seviyesinin altındaki kum tabakası, kendi örtü yükünün verdiği nihai dirence sahiptir.
5Kil için p–y eğrisiMatlock’un yumuşak kil eğrisi; statik ve çevrimsel
Kil için modül, Matlock (1970) yumuşak kil eğrisini API RP 2A içinde verildiği biçimiyle kullanmaktadır. cu drenajsız kayma dayanımı olmak üzere, z derinliğindeki nihai direnç yine yüzeye yakın ve derin olmak üzere iki değerin küçüğüdür: üstte kama göçmesi, altta zeminin kazık çevresinden akması,
eğri ise 8 y50 yerdeğiştirmesine kadar küp kök biçimindedir; burada y50 = 2.5 ε50 D nihai direncin yarısının mobilize olduğu yerdeğiştirme, ε50 ise drenajsız deneyde en büyük deviatör gerilmenin yarısına karşılık gelen birim şekil değiştirmedir:
Küp kök fonksiyonunun başlangıçtaki eğimi sonsuzdur. Bir program bunu kullanamaz; bu nedenle modül y = 0.001 y50 altındaki eğriyi, başlangıç noktasından eğriye uzanan bir doğruyla değiştirir (50 pu/y50 rijitliğinde); değişiklik birkaç mikrometrelik yerdeğiştirmeler mertebesindedir.
Çevrimsel yükleme
Tekrarlanan yükleme, kazığın arkasında boşluk açılabilen yüzeye yakın kesimde kili yumuşatır. API eğriyi 3 y50 değerinin ötesinde azaltır; bu noktada küp kök 0.72 pu değerine ulaşmıştır: direnç, geçiş derinliği zR altında 0.72 pu değerinde sabit kalır; bu derinliğin üstünde ise y ile doğrusal olarak azalarak 0.72 pu değerinden (3 y50 yerdeğiştirmesinde) 0.72 pu z/zR değerine (15 y50 ve ötesinde) düşer.
| cu | ε50 | J |
|---|---|---|
| 15 kPa | 0.020 | 0.50 |
| 30 kPa | 0.020 | 0.50 |
| 60 kPa | 0.010 | 0.25 |
| 120 kPa | 0.005 | 0.25 |
| 250 kPa | 0.005 | 0.25 |
6Tabakalar ve suzeminin kazık boyunca tanımlanma biçimi
Zemin, her biri kendi birim hacim ağırlıklarına ve dayanımına sahip kum ya da kil olan en çok sekiz tabakalık bir dizi ve herhangi bir derinlikteki yeraltı su seviyesi ile tanımlanır. Her p–y eğrisi, ait olduğu derinlikte, o derinlikteki zeminin özelliklerinden hesaplanır:
- z derinliğindeki efektif düşey gerilme σ′, üstteki tabakalardaki birim hacim ağırlıkların toplamından elde edilir; yeraltı su seviyesi üstünde γ, altında γsat − γw kullanılır, γw = 9.81 kN/m³. Bu değer tabaka boyunca bir ortalama değildir; bir tabakanın nihai direnci tabaka içinde gerilmeyle birlikte artar.
- z derinliğindeki tabaka, φ′ ve k (kum) ya da cu, ε50 ve J (kil) değerlerini verir. Kumun başlangıç modülü k, tabakanın bulunduğu su durumuna karşılık gelen değerdir; yeraltı su seviyesinin kestiği bir tabakada tabaka orta derinliğine göre doldurulur ve üzerine yazılabilir.
- Elemanlar hiçbir zaman bir tabaka sınırını aşmaz: her sınırda bir düğüm noktası bulunur; dolayısıyla zemin rijitliği bir eleman içinde değil, bir elemandan diğerine geçerken sıçrama yapar. Kilin kum üzerinde bulunduğu yerde nihai direnç ve rijitlik aniden değişir; diyagramlar da aynı biçimde değişir.
Hesaplar sekmesi, her tabaka için eğrinin tabaka ortasındaki sayısal değerlerini adım adım verir: σ′, katsayılar, pu, A katsayısı ya da y50. Bunlar hesap motorunun o derinlikte kullandığı değerlerdir ve elle yeniden elde edilebilir; diğer derinliklerde eğri, o derinliğin z ve σ′ değerleriyle aynı formülden elde edilir. Modülün p–y görünümü, kazığın yerdeğiştiren bölümünde beş derinlikteki eğrileri çizer.
Girilen en derin tabakanın altındaki zemin tanımlanmaz; tabakalar kazık ucuna kadar uzanmalıdır ve kazık ucu serbesttir, altındaki zeminden direnç almaz. Rijitliği bir sınırın üstünde ve altında çok farklı olan bir zemindeki kazıkta — örneğin sıkı kum üzerindeki yumuşak kil — bu durum diyagramlarda sınırda bir kırılma olarak görülür.
7Sayısal çözümsonlu elemanlar, Newton yöntemi ve denge bulunmadığı durum
Bölüm 2 içinde verilen denklem sonlu elemanlarla çözülür. Kazık, her düğümde iki serbestlik derecesi — yerdeğiştirme y ve eğim θ = dy/dz — bulunan kübik kiriş elemanlarına bölünür. Bir elemanın eğilme rijitliği kiriş rijitliğidir; eksenel yük ise elemana geometrik rijitlik ekler (Bölüm 8). Bir eleman içindeki zemin tepkisi dört Gauss noktasında integre edilir; bu noktalarda yerdeğiştirme şekil fonksiyonlarından okunur ve p tabakanın eğrisinden alınır — düğümde toplanmış bir yay değil, düğüm yerdeğiştirmelerinin doğrusal olmayan bir fonksiyonu olan bir kuvvet.
u düğüm yerdeğiştirmeleri ve eğimleri, K kazığın rijitliği, f(u) zemin kuvveti ve F yük olmak üzere çözülecek denklem K u + f(u) = F biçimindedir. Denklem, her noktadaki zemin rijitliği o noktadaki eğrinin dp/dy eğimi alınarak Newton yöntemiyle çözülür:
- dp/dy eğiminin sekant rijitliği p/y değerinin yirmide birinin altına düşmesine izin verilmez: eğrinin yatay ya da azalan olduğu bölgelerde (kil eğrisinin sonu, çevrimsel yumuşama) bu alt sınır kullanılır; böylece matris pozitif tanımlı kalır.
- Adım dengelenmemiş kuvveti azaltmadığında doğru boyunca arama (line search) adımı yarıya indirir; bu da başarısız olursa, eğriler artan olduğu sürece başarısız olamayan sekant iterasyonunun sönümlü bir adımı uygulanır.
- İlk tahmin, her yay için bir deneme yerdeğiştirmesindeki çözümdür (kilde y50 değerinin beşte biri, kumda genişliğin yüzde biri).
Çözüm bulunamadığında
Yük zeminin karşılayabileceğinden büyükse yerdeğiştirme sınırsız artar ve iterasyon bir denge durumu bulamaz; modül bu durumu bildirir ve sonuç vermez, çünkü yakınsamamış bir iterasyondan elde edilen bir sayı anlamsız olur. Zeminin yüzey altında beş kazık genişliğinden fazla yerdeğiştirdiği bir çözüm de çözüm sayılmaz: p–y eğrileri genişliğin yüzde birkaçı mertebesindeki yerdeğiştirmeler için türetilmiştir ve beş genişlik kadar yerdeğiştirmiş bir zemin göçmüştür. Eksenel yük kazığın zemin içindeki burkulma yüküne ulaştığında da aynı durum ortaya çıkar (Bölüm 8); modül bu durumu yalnızca eksenel yük tek başına yeterli olduğunda burkulma olarak nitelendirir. Eksenel yük etkisindeyken yanal yük altında göçen bir kazık aşırı yüklenmiştir ve bu şekilde nitelendirilir. Yük–yerdeğiştirme görünümü, analiz eğrisinin nerede sona erdiğini gösterir.
Yükleme yolu
Çevrimsel kil eğrisiyle — direnci zR derinliğinin üstünde üç ile on beş y50 arasında azalan — ya da eksenel yük bulunduğunda kazığın davranışı, yerdeğiştirmeye karşı tek bir artan yük eğrisi değildir. Davranış bir sınır yüke kadar artar; bu yükün ötesinde aynı yük için birincisinden uzak, yumuşak ve kazığın durağan hâlden hiçbir zaman ulaşamayacağı ikinci bir denge durumu bulunabilir. Sınır yükün ötesindeki bir yükte yapılan tek bir çözüm bu uzak duruma düşebilir ve onu sonuç olarak verebilir. Bu nedenle modül, bu kazıklarda analiz yüküne sıfır yükten başlayarak adım adım ulaşır; her adım bir öncekinden başlanarak çözülür ve kazığı bir önceki adımın çok ötesinde bir yerdeğiştirmeye götürüyorsa reddedilir. Adımların sona erdiği yük sınır yüktür ve sonuç sayfasında belirtilir (kazık ve zemin yükü yaklaşık … değerine kadar taşımaktadır). Tüm eğrilerin artan olduğu ve eksenel yükün bulunmadığı durumlarda — statik analiz ve elastik analiz — denge tektir ve tek bir çözüm yeterlidir; bu çözüm başarısız olursa aynı adımlarla kazığın taşıyabildiği yük belirlenir.
Ağ ve kontroller
Eleman boyu kazık genişliğinin altıda biridir; en az 3 cm, en çok 15 cm alınır (ve hiçbir zaman kazık boyunun 1/1500 katından küçük olmaz); her tabaka sınırında bir düğüm bulunur. En büyük moment ve diğer uç değerler düğümlerden okunmaz: M'nin eğimi V − Pθ olduğundan tepe değer bu ifadenin sıfırdan geçtiği noktadadır ve değeri iki düğümden geçen kübik eğriden bulunur. Sonuç, gösterilen basamaklar düzeyinde eleman ağından bağımsızdır:
| Eleman boyu (m) | Düğüm sayısı | İterasyon sayısı | Baş yerdeğiştirmesi (mm) | En büyük moment (kN·m) | z konumu (m) |
|---|---|---|---|---|---|
| 0.400 | 37 | 7 | 6.228 | 151.77 | 2.14 |
| 0.200 | 71 | 7 | 6.227 | 151.77 | 2.13 |
| 0.100 | 141 | 7 | 6.228 | 151.77 | 2.13 |
| 0.050 | 281 | 7 | 6.227 | 151.77 | 2.13 |
| 0.025 | 561 | 6 | 6.228 | 151.77 | 2.13 |
Her analiz için Hesaplar sekmesinde iki kontrol yazılır: kazık boyunca zemin tepkisinin toplamının H yüküyle karşılaştırılması — çözüm için tam olarak sağlanır — ve yük, zemin tepkisi ve eksenel yükten statik olarak bulunan uçtaki moment — çözüm dengedeyse sıfırdır. Bu kontrollerin hiçbiri sonlu eleman çözümünün doğruluğuna bağlı değildir; dolayısıyla modeli değil, iterasyonu ve hesap kayıtlarını denetler. Modelin doğruluğu ise Bölüm 3 içindeki kapalı form çözümlerle ve doğrusal olmayan problemin bağımsız çözümleriyle kontrol edilmiştir — iki bilinmeyeni elle çözülebilen kildeki rijit kazık ve modülün sıfıra yaklaşan yükte indirgendiği, doğrusal olmayan kum eğrisinin elastik limiti.
Bağımsız bir uygulama
Problemin tamamı, yalnızca bu bölümdeki denklemlerden ve iki p–y eğrisinden yola çıkılarak, sonlu farklar yöntemiyle ve başka bir programlama dilinde, modül görülmeden yazılmış ikinci bir programla da çözülmüştür: bu bağımsız uygulama — kum, kil ve tabakalı zeminde, statik ve çevrimsel, serbest ve tutulu başlı, eksenel yüklü, serbest boylu, p-çarpanlı, küçük yükten belirgin biçimde doğrusal olmayan yüke kadar 14 kazık — baş yerdeğiştirmesinde ve en büyük momentte modülle %0.01 içinde uyuşmaktadır. Durumlar serbest ve tutulu başı, baştaki momenti, eksenel yükü, zemin üstündeki serbest boyu, yeraltı su seviyesini, p-çarpanını ve üç tabakadaki çelik bir kazığı kapsamaktadır. Aynı kazıkların sekiz ek yüklemesi de — beşi kilin çevrimsel eğrisini 3 y50 ötesinde yumuşama koluna (32 y50 değerine kadar), biri de statik eğriyi plato bölgesinin ötesine taşıyan — %0.02 içinde uyuşmaktadır. Baştaki yükün, istenen yüke ulaşılmadan önce bir maksimumdan geçtiği durumlarda (katı kildeki bir kazığa ait iki yükleme) modül bu sınır yükü verir — 819 ve 437 kN; yerdeğiştirmeyi dayatan ikinci program 822 ve 438 kN bulmuştur — ve bunun ötesindeki, kazık genişliğinin 0.4 ve 0.55 katı yerdeğiştirmedeki denge durumunu vermez. Bu, modülün belirttiği denklemleri çözdüğünü göstermektedir.
8Eksenel yükP–δ ve kazığın burkulduğu durum
Eksenel yük P, kazığın yerdeğiştirmiş şekli üzerinden etkir. Bu yük denklemde (P d²y/dz² terimi, Bölüm 2) ve her elemanın rijitliğinde geometrik rijitlik olarak yer alır; geometrik rijitlik, basınç altındaki bir kirişin yanal rijitliğini azaltır, yerdeğiştirmeyi ve momenti artırır. Modül P değerini kazığın tüm boyunca sabit, başta ve uçta aynı kabul eder. Gerçekte çevre sürtünmesi yükün bir kısmını zemine aktardığından derinlikteki yük daha küçüktür; sabit kabul güvenli taraftadır.
Elastik zemindeki basınç altındaki bir kazığın bir burkulma yükü vardır. Ucu yerdeğiştirmeyecek kadar uzun olan ve birim boy başına rijitliği k sabit olan bir zemindeki kazık için yarı sonsuz kirişin kapalı form çözümü, serbest başın P = √(k EI) yükünde stabilitesini kaybettiğini gösterir — serbest uç dönebildiğinden bu değer sonsuz kirişin 2√(k EI) değerinin yarısıdır. Böyle bir kazığın yük–yerdeğiştirme ilişkisi P bu değere yaklaştıkça sınırsız artar; rijitlik matrisi pozitif tanımlı olmaktan çıkan modül, eksenel yükün bu zemindeki burkulma yükünü aştığını bildirir. Dönmeye karşı tutulu bir baş daha yüksek bir yükte burkulur. Modül kazığı yaylar üzerindeki bir kiriş olarak kontrol eder; kazık kesitinin eksenel yük ve moment birlikte etkidiğindeki dayanımı, yapısal tasarımın kontrol konusudur.
9Kazık başı ve serbest boyserbest, tutulu ve zemin üstündeki yük
Modülde üç baş koşulu bulunmaktadır.
- Serbest baş. Yükün etkidiği noktada V = H ve M = Mg.
- Tutulu baş. Eğim sıfırdır ve baş yanal olarak yerdeğiştirir. Uzun, üniform, elastik bir zemindeki kazık, serbest başlı kazığın yarısı kadar yerdeğiştirir (Bölüm 3) ve bu durumda başı tutan moment, M = −H/(2β), böyle bir zemindeki serbest başlı kazığın en büyük momentinden büyüktür; modül bu momenti baştaki moment olarak verir ve diyagramlarda işaretler. Gerçek bir başlığın bu duruma ne kadar yaklaştığı başlığın ve üst yapının rijitliğine bağlıdır; gerçek koşul iki durum arasında yer alır.
- Zemin üstünde serbest boy e. Kazığın zemin üstündeki kısmına zemin etkimez ve bu kısım bir konsol gibi eğilir. Kesme kuvveti zemine kadar H değerindedir ve moment, zeminin devreye girdiği zemin yüzeyinde M(0) = Mg + H e değerine ulaşır. Baştaki yerdeğiştirme, kazığın zemin seviyesindeki yerdeğiştirmesi, buradaki dönmenin e ile çarpımı ve serbest boyun konsol yerdeğiştirmesinin toplamıdır: serbest boy bulunduğunda belirli bir yük, başta zemin seviyesindekinden çok daha büyük bir yerdeğiştirme oluşturur ve en büyük moment genellikle zemin seviyesinde ya da biraz altındadır.
10Sonuçların okunmasıher sonucun ne olduğu ve diyagramlar
Sonuçlar sekmesi girilen yük altındaki davranışı verir; Diyagramlar sekmesi bu davranışı kazık boyunca çizer.
- Baştaki yerdeğiştirme y, yükün etkidiği noktada ve serbest boy varsa ayrıca zemin yüzeyinde, buradaki dönmeyle birlikte verilir (eğim dy/dz; yük doğrultusunda eğilen bir kazık için negatiftir).
- En büyük eğilme momenti ve derinliği. Tutulu başta, her zaman en büyük değer olmadığından baş momenti de ayrıca verilir.
- Sıfır yerdeğiştirme derinliği, kazığın kendi eksenini kestiği nokta: bu noktanın üstünde kazık zemine doğru, altında ise zeminden uzağa hareket eder.
- Kazık boyunca kesme kuvveti ve zemin tepkisi; zemin tepkisi, zeminin sınırına yaklaştığı yerlerin görülebilmesi için p–y eğrisinin sınır değeriyle birlikte çizilir.
- Kazık ucu. Yeterince uzun bir kazığın ucunda yerdeğiştirme olmaz. Uç yerdeğiştirdiğinde kazık bu zeminde bu yük için kısadır; alt ucuna yakın bir nokta etrafında rijit cisim gibi döner ve sonucu kazık boyu belirler. Modül, uç yerdeğiştirmesi hem zemin seviyesindeki yerdeğiştirmenin onda birini hem de 2 mm değerini aştığında bunu bildirir.
p–y görünümü, kazığın yerdeğiştiren bölümünde beş derinlikteki zemin eğrilerini, her birinin ulaştığı nokta üzerinde işaretlenmiş olarak çizer. Eğrinin doğrusal başlangıç kısmındaki bir nokta zeminin elastik çalıştığı bir derinliği, eğrinin sonuna yakın bir nokta ise sınırına ulaşmış zemini gösterir.
11Yük–yerdeğiştirme eğrisi ve emniyetli değerleremniyetli yerdeğiştirmedeki ya da moment kapasitesindeki yük
Zemin doğrusal olmadığından yerdeğiştirme yükle orantılı değildir ve izin verilen yerdeğiştirmedeki yük, çalışma yükündeki değerden okunamaz. Modül baştaki yük ve momenti orantılı olarak artırır — H ve Mg üzerinde bir λ katsayısı, eksenel yük sabit tutularak — her adımda denklemi yeniden çözer ve baş yerdeğiştirmesinin izin verilen değere ya da en büyük momentin kesit kapasitesine ulaştığı λ değerini bulur. Sonuç, Sonuçlar sekmesindeki Hy ya da HM yüküdür.
Zemin izin verilen değere ulaşılana kadar yükü taşıyamadığında — bu değere ulaşılmadan önce denge bulunamadığında — modül ulaşılmadı bildirir ve eğri, çözülebilen en büyük yükte bir çarpı işaretiyle sona erer. Davranışı katlanan bir kazıkta (çevrimsel kil eğrisi, eksenel yük) bu yük zeminin sınır yüküdür. Bu bir kazık kapasitesi değildir: modülde kazık elastiktir ve eğilmede akan bir kazık zeminden önce göçebilir. Girilen moment kapasitesi bunun kontrolüdür. Modül bir güvenlik sayısı vermez ve bir yönetmelikten de almaz; izin verilen yerdeğiştirme ve moment kapasitesi mühendis tarafından belirlenir.
12Çözümlü örnekher sayı modülün kendi kodu ile hesaplanmıştır
Model sekmesinin açılışta yüklediği model: 0.6 m çapında ve 14 m boyunda, beton (E = 30 000 MPa, E I = 190 852 kN·m²) bir kazık; zemin kum (4 m, φ′ = 32°), kil (5 m, cu = 40 kPa) ve kumdan (8 m, φ′ = 32°) oluşmakta, yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinin 2 m altında bulunmaktadır; zemin yüzeyinde 120 kN yanal yük etkimekte, kazık başı serbest olup yükleme statiktir. Aşağıdaki tüm sayılar, bu sayfa açılırken modülün kendi hesap motoruyla hesaplanmaktadır.
Tabaka ortalarındaki eğriler
- Tabaka -1, kum φ′ = 32°, z = 2.00 m derinlikte: σ′ = 36.0 kPa, pu = 227.9 kN/m, k = 20.7 MN/m³
- Tabaka -2, kil cu = 40 kPa, z = 6.50 m derinlikte: σ′ = 77.4 kPa, pu = 216.0 kN/m, y50 = 30.0 mm
- Tabaka -3, kum φ′ = 32°, z = 11.50 m derinlikte: σ′ = 123.3 kPa, pu = 2723.6 kN/m, k = 11.9 MN/m³
Davranış
Kazık başı 6.23 mm yerdeğiştirme ve 0.150° dönme yapmaktadır. En büyük eğilme momenti 151.8 kN·m olup zemin yüzeyinin 2.13 m altında, Tabaka-1 kumunda oluşmaktadır; kazığın yerdeğiştirmiş şekli ilk eksenini 3.85 m derinlikte, Tabaka-1 kumunda kesmekte ve kazık ucu 0.0019 mm yerdeğiştirmektedir — kazık bu yük için uzundur. En büyük zemin tepkisi 74.0 kN/m olup 1.40 m derinlikte oluşmaktadır; bu derinlikteki zemin eğrisi 142 kN/m değerinde sona ermektedir; dolayısıyla zemin, sınır değerinin yaklaşık %52 düzeyinde çalışmaktadır.
Hesap kontrolleri: Σ p Δz = 120.000 kN, H = 120 kN ile karşılaştırılmıştır; statikten elde edilen uç momenti 0.000 kN·m; 7 Newton iterasyonu.
Farklı seçeneklerle aynı kazık
| Durum | Baş yerdeğiştirmesi (mm) | En büyük moment (kN·m) | z konumu (m) | Sıfır yerdeğiştirme derinliği (m) |
|---|---|---|---|---|
| Girildiği gibi: serbest baş, yük zemin seviyesinde, statik | 6.23 | 152 | 2.13 | 3.85 |
| Kazık başı dönmeye karşı tutulu | 2.24 | −175 | 0.00 | 4.94 |
| Yük zeminin 1.5 m üstünde (serbest boy e = 1.5 m) | 20.23 | 306 | 1.68 | 3.37 |
| Çevrimsel yükleme (API çevrimsel eğrileri) | 7.28 | 172 | 2.22 | 3.89 |
| Eksenel yük P = 800 kN (P–δ) | 6.32 | 155 | 2.13 | 3.83 |
| Çatlamış kesit, E I × 0.6 | 7.93 | 140 | 1.95 | 3.45 |
| Elastik yatak katsayısı (kumda nh = 8 MN/m³, kilde kh = 15 MN/m³) | 10.49 | 173 | 2.49 | 4.10 |
Dönmeye karşı tutulduğunda kazık başı 2.24 mm yerdeğiştirme yapmaktadır (serbest başta 6.23 mm) ve kazık başında 175 kN·m büyüklüğünde negatif moment etkimektedir; bu değer serbest kazığın en büyük momentinden %15 fazladır. Yük zemin yüzeyinin 1.5 m üstünde etkidiğinde kazık başı 20.2 mm (zemin yüzeyinde 11.1 mm) yerdeğiştirmekte ve en büyük moment 306 kN·m olmaktadır. Çevrimsel yükleme yerdeğiştirmeyi %17 artırmaktadır: yüzeye yakın kumda statik eğriye ait A katsayısı artık geçerli değildir. 800 kN eksenel yük yerdeğiştirmeyi %2, 0.6 E I değerine düşecek biçimde çatlamış bir kesit ise %27 artırmaktadır; bu durumda kazık daha esnek olduğundan en büyük moment daha küçüktür (140 kN·m). Model sekmesinin otomatik doldurduğu nh ve kh değerleriyle elastik zemin 10.5 mm vermektedir; bu modelin sabitleri mühendisin seçimine bağlı olduğundan sonuç farklı bir zemin modelini temsil etmekte olup p–y eğrilerinin bir kontrolü niteliğinde değildir.
13Modülün kabullerisayıların dayandığı kabuller, tek bir yerde
Her analiz belirli kabullere dayanır. Modül bu kabulleri sonuçlara nasıl yansıdıklarına göre sınıflandırmaktadır:
- Tek kazık. Komşusu bulunmayan tekil bir kazık, tek başına duran bir kazığın p–y eğrileriyle ele alınmaktadır. Yanal yüklenen bir kazık grubu, kazık başına aynı yük altında tekil bir kazıktan daha fazla yerdeğiştirir; çünkü kazıklar arasındaki zemin ortak olarak çalışır ve ilk sıranın arkasındaki sıralar öndeki sıraların gölgesinde kalır; grup, sıralarının p-çarpanlarıyla birlikte, kazık grubu modülünün konusudur.
- Kazık. Tüm boy boyunca tek bir kesit ve doğrusal elastik davranış kabul edilmiştir: E I kazık boyunca, moment ve eksenel yük altında sabittir. Çatlayan bir beton kesit, kesitle birlikte girilen E I azaltma katsayısıyla, kesitin akmaya ulaştığı moment ise yine kesitle birlikte girilen Mcap kapasitesiyle temsil edilir.
- Zemin. Aralarında kayma aktarımı bulunmayan bağımsız yaylarla temsil edilmiştir; kullanılan eğriler Bölüm 4 ve Bölüm 5 içinde verilmiştir. Eğriler, belirli zeminlerde yapılmış deneylerden elde edilmiş ampirik bağıntılardır: kum eğrisi yalnızca φ′ değerine, kil eğrisi ise cu ve ε50 değerlerine dayanır. Eğriler; kum ile yumuşak ya da orta katı kili, kazığın karşılaştığı biçimde, yani kazık çevresinde girildiği şekliyle zemin olarak, tekrarlı yükleme için API çevrimsel azaltmasıyla birlikte tanımlar; katı kil, ayrışmış kaya, çimentolu zemin ve sıvılaşmış kum ise kendi eğrileriyle tanımlanır.
- Yükleme. Statik ya da API azaltmasına göre çevrimsel yükleme, kazık başında uygulanır: yanal yük H ve baş serbest olduğunda bununla birlikte bir moment Mg.
- Eksenel yük boy boyunca sabit kabul edilmiştir: kazık başında girilen P yüküdür.
- Sayısal çözüm doğrusal olmayan iterasyonla sonlu elemanlar yöntemiyle yapılmaktadır; çözüm, verilen denklem için gösterilen basamak sayısına kadar kesindir; yaklaşıklık, zemini yaylarla temsil eden denklemin kendisindedir.
p–y yöntemi, uygulamada yanal yüklü kazıkların tasarımının temelini oluşturmaktadır. Modülün içerdiği eğriler, kumdaki ve yumuşak ya da orta katı kildeki bir kazık için iyi bir model oluşturur; bunların verdiği sayılar projenin izin verilen değerleriyle ve varsa bir yükleme deneyiyle karşılaştırılmalıdır.
14Kaynaklarelastik çözümler, p–y eğrileri ve yöntem
- Das, B.M. (2016). Principles of Foundation Engineering, 8th ed. Cengage Learning, Boston.
- Matlock, H. and Reese, L.C. (1960). Generalized solutions for laterally loaded piles. Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division, ASCE, 86(SM5), 63–91.
- Matlock, H. (1970). Correlations for design of laterally loaded piles in soft clay. Proceedings of the 2nd Offshore Technology Conference, Houston, Paper OTC 1204, 577–594.
- Reese, L.C., Cox, W.R. and Koop, F.D. (1974). Analysis of laterally loaded piles in sand. Proceedings of the 6th Offshore Technology Conference, Houston, Paper OTC 2080, 473–485.
- American Petroleum Institute (2000). Recommended Practice for Planning, Designing and Constructing Fixed Offshore Platforms — Working Stress Design, API RP 2A-WSD, 21st ed.
- Hetényi, M. (1946). Beams on Elastic Foundation. University of Michigan Press, Ann Arbor.
- Reese, L.C., Isenhower, W.M. and Wang, S.-T. (2006). Analysis and Design of Shallow and Deep Foundations. John Wiley & Sons, Hoboken.
- Broms, B.B. (1965). Design of laterally loaded piles. Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division, ASCE, 91(SM3), 79–99.
- Reese, L.C. and Welch, R.C. (1975). Lateral loading of deep foundations in stiff clay. Journal of the Geotechnical Engineering Division, ASCE, 101(GT7), 633–649.
- Davisson, M.T. and Gill, H.L. (1963). Laterally loaded piles in a layered soil system. Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division, ASCE, 89(SM3), 63–94.
Teoriden kendi tasarımınıza
Kendi yanal yüklü kazığınızı dakikalar içinde analiz edin
- Kazık boyunca yerdeğiştirme, dönme, moment, kesme kuvveti ve zemin tepkisi
- Beş derinlikte p–y eğrileri; statik ya da çevrimsel
- İzin verilen yerdeğiştirmeye ya da momente karşılık gelen yük
- PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Çevrimiçi: kurulum yok, donanım kilidi yok; telefonda, tablette ya da bilgisayarda

PDF