GeoTerva Modülü açın

Teori · Taşıma gücü

Terzaghi taşıma gücü: göçme mekanizması, katsayılar ve denklem

Terzaghi denkleminin bir temelin nihai taşıma gücünü nasıl verdiği: göçme bölgeleri, pasif kama, üç katsayı ve süperpozisyon kabulünün sonuçları; her şekil modülün kullandığı sayılarla çizilmiştir.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Terzaghi · Sonuçlar
Terzaghi modülü, Analiz et sonrasında: çizim ve yanında sonuçlar
Bu sayfada · 14 bölüm
  1. 1Kapsam ve kabuller
  2. 2Genel ve yerel kayma göçmesi
  3. 3Göçme mekanizması
  4. 4Kama üzerindeki pasif kuvvet
  5. 5Sürşarj terimi — Nq
  6. 6Kohezyon terimi — Nc
  7. 7Öz ağırlık terimi — Nγ
  8. 8Taşıma gücü denklemi
  9. 9Kare ve dairesel temeller
  10. 10Yerel kayma göçmesi
  11. 11Yeraltı su seviyesi
  12. 12Emniyetli gerilme ve kontrol
  13. 13Çözümlü örnekler
  14. 14Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-1816 dk okumaFree, no sign-up

Bu sayfada Terzaghi’nin taşıma gücü kuramı adım adım türetilmektedir: göçme mekanizması, kama üzerindeki pasif kuvvet, üç taşıma gücü katsayısı ve bu modülün kullandığı denklem; ardından kare ve dairesel temeller, yerel kayma, yeraltı su seviyesi, emniyetli gerilme ve çözümlü örnekler ele alınmaktadır. Şekiller, doğrudan mekanizmanın kendisinden ölçekli olarak çizilmiştir.

First slide of the lecture slides: TerzaghiPDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

37 slides · PDF · 1.6 MB

1Kapsam ve kabullerDenklemin amacı ve dayandığı kabuller.

Terzaghi (1943), temel altındaki zeminin kayma ile göçtüğü ortalama taban basıncı olan nihai taşıma gücünü qu, varsayılan bir göçme mekanizmasından ve bu mekanizmayı oluşturan parçaların dengesinden elde etmiştir. Bu sayfada söz konusu türetme, kaynaktaki sıra izlenerek adım adım verilmekte ve bu modülün kullandığı denkleme ulaşılmaktadır. Türetme aşağıdaki kabullere dayanmaktadır:

  • Temel uzun bir şerit (düzlem şekil değiştirme), rijit ve tabanı pürüzlü kabul edilmiştir: tabanın hemen altındaki zemin taban boyunca kayamaz ve temelle birlikte tek bir cisim olarak aşağı doğru hareket eder.
  • Taban altındaki zemin homojen olup büyük bir derinliğe kadar uzanmaktadır.
  • Yük düşey ve merkezî olarak etkimektedir.
  • Temel sığ bir temeldir, Df ≤ B. Taban seviyesinin üstündeki zemin mekanizmaya katılmaz: yalnızca taban seviyesine q = γDf sürşarjı olarak etkir ve kayma dayanımı ihmal edilir — bu, güvenli tarafta kalan bir basitleştirmedir.
  • Zeminin genel kayma ile göçtüğü kabul edilmiştir (Bölüm 2). Yerel kayma, daha sonra azaltılmış dayanım parametreleriyle ele alınmaktadır (Bölüm 10).

Kayma yüzeyindeki kayma dayanımı Mohr–Coulomb ölçütüne uymaktadır:

s=c+σ′tanφ(1)c kohezyon, φ içsel sürtünme açısı, σ′ kayma yüzeyindeki efektif normal gerilmedir.
q = γDfBDfZemin: birim hacim ağırlık γ, kohezyon c, içsel sürtünme açısı φDf ≤ B
Şekil 1. Sığ temel (Df ≤ B): taban seviyesinin üstündeki zemin, bu seviyede oluşturduğu q = γDf sürşarjı ile temsil edilmektedir.
Df > B olduğunda modül analizi sürdürmemektedir: bu durumda taban üstündeki zemin mekanizmanın bir kısmını taşır ve denklem bu davranışı tanımlamaz. Daha derin temeller için Meyerhof, Hansen ve Vesic modüllerinde derinlik katsayıları yer almaktadır.

2Genel ve yerel kayma göçmesiTemelin göçmesinin iki biçimi ve altındaki bölgeler.

Sıkı kum ya da katı kil üzerindeki bir şerit temel, basınç adım adım artırılarak yüklendiğinde oturma başlangıçta yavaş artar; belirli bir basınçta ise yük artırılmadığı hâlde denetimsiz biçimde büyür: temelin kenarından zemin yüzeyine kadar sürekli bir kayma yüzeyi oluşmuş ve temelin yanındaki zemin kabarmıştır. Bu davranış genel kayma göçmesi olarak adlandırılır ve söz konusu basınç nihai taşıma gücü qu değeridir. Gevşek kum ya da yumuşak kilde eğrinin belirgin bir tepe noktası yoktur: q′u basıncından sonra eğri daha dik ancak hâlâ yükselen bir doğruya kırılır, kayma yüzeyleri zemin içinde kalır ve kabarma azdır — bu davranış yerel kayma göçmesidir.

qB(a)Birim alana etkiyen yükOturmaquIGenel kayma göçmesiq′uIIYerel kayma göçmesi(b)
Şekil 2. Yük–oturma eğrileri: (a) model temel; (b) genel kaymada qu değerinde belirgin bir tepe (I), yerel kaymada q′u değerinde daha dik bir doğruya kırılma (II).

Genel kaymada temelin altında üç bölge oluşur: temelle birlikte aşağı hareket eden bir kama (I), kamanın yana ittiği radyal kayma bölgeleri (II) ve yukarı ve dışarı doğru zemin yüzeyine itilen pasif bölgeler (III). Yerel kaymada aynı kama oluşur, ancak kayma bölgeleri yüzeye ulaşmadan zemin içinde sönümlenir.

Başlangıçtaki zemin yüzeyiquBIIIIIIIIIII(a)Başlangıçtaki zemin yüzeyiq′uBIIIII(b)
Şekil 3. Temel altındaki bölgeler: (a) genel kayma — mekanizma zemin yüzeyine ulaşır; (b) yerel kayma — mekanizma zemin yüzeyine ulaşmaz.

3Göçme mekanizmasıTerzaghi’nin üç bölgesi ve logaritmik spiral.

quq = γDfBDfabcfgIIIIIIIIIIIφφ45° − φ/245° − φ/2Zemin: γ, c, φ
Şekil 4. Nihai yükte pürüzlü bir şerit temel altındaki Terzaghi göçme mekanizması, φ = 30° için ölçekli çizim: kenarları yatayla α = φ açısı yapan abc kaması (bölge I), kutbu b noktasında bulunan cf logaritmik spirali ile sınırlanan bcf radyal kayma bölgesi (bölge II) ve bfg Rankine pasif bölgesi (bölge III). Aynı bölgeler a noktasının solunda da oluşur (açık renkle çizilmiştir). Taban seviyesinin üstünde zemin yalnızca q = γDf sürşarjı olarak etkir.

Terzaghi, temel altında Şekil 4 üzerinde gösterilen göçme yüzeyini kabul etmiştir. Bu yüzey, temelin her iki yanında zemini üç bölgeye ayırır:

  • Bölge I — abc kaması: temelin hemen altında yer alır. Pürüzlü taban bu kamayı tuttuğundan kama, temelle birlikte rijit bir cisim olarak aşağı hareket eder; zeminin göçmediği “elastik” bir bölgedir. ac ve bc kenarları yatayla α = φ açısı yapar.
  • Bölge II — bcf radyal kayma bölgesi (Prandtl bölgesi). b noktasından çizilen her yarıçap bir kayma çizgisidir ve cf sınırı, kutbu b noktasında bulunan bir logaritmik spiral yayıdır.
  • Bölge III — bfg Rankine pasif bölgesi. Zemin pasif durumdadır; bf ve fg sınırları yatayla 45° − φ/2 açısı yapan doğrusal kayma çizgileridir. Gerçek zeminde fg zemin yüzeyine kadar devam eder; taban seviyesinde ise yalnızca üstteki zeminin q sürşarjı etkir.

cf spirali aşağıdaki bağıntıyla tanımlanmaktadır:

r=r0eθtanφ(2)r0 = bc, c noktasındaki yarıçaptır; θ, bc doğrultusundan bf doğrultusuna doğru ölçülür.

Spiralin yararlı özelliği şudur: her noktada kutuptan çizilen yarıçap, eğrinin normaliyle φ açısı yapar. Göçme anında bir kayma yüzeyinde, bir elemana etkiyen normal gerilme ile tam sürtünmenin bileşkesi normalle φ açısı yapar; dolayısıyla bu bileşke yarıçap doğrultusunda yer alır ve kutuptan geçer. Bu nedenle spiral üzerindeki sürtünmenin kutba göre momenti bulunmaz; izleyen bölümlerdeki denge denklemlerinin kutba göre moment olarak yazılmasının nedeni budur. Spiralin bc ile bf arasında taradığı açı, b noktasındaki iki doğrudan elde edilir:

θ1=∠cbf=180°−φ−(45°−φ2)=135°−φ2=3π4−φ2(3)

4Kama üzerindeki pasif kuvvetNeden düşey olduğu ve üç bileşene nasıl ayrıldığı.

Ppqhh/2bcSürşarj qbc boyunca düzgün yayılıφPpchh/2bcKohezyon cbc boyunca düzgün yayılıPpγhh/3bcÖz ağırlık γbc boyunca derinlikle artar
Şekil 5. Kamanın bc yüzüne etkiyen pasif direnç ve üç bileşeni (φ = 30°). Yüz yatayla φ açısı yaptığından ve direnç yüzün normaliyle φ açısı yaptığından her bileşen düşeydir. Sürşarj ve kohezyon yüz boyunca düzgün yayılı bir basınç oluşturur — Ppq ve Ppc h/2 noktasında etkir; ağırlık ise derinlikle artan bir basınç oluşturur — Ppγ, c noktasından h/3 yukarıda etkir.

Göçme anında temel abc kamasını aşağı iter; II ve III bölgelerindeki zemin, kamanın her yüzüne (temelin birim uzunluğu başına) bir Pp pasif kuvvetiyle karşı koyar. Bu yüzeyler boyunca zemin zemin üzerinde kaydığından içsel sürtünme açısının tamamı etkir: Pp yüzün normaliyle φ açısı yapar. bc yüzü de yatayla φ açısı yaptığından normali düşeyle φ açısı yapar; bu normalle direnç gösteren zemin tarafında φ açısı yapan bir kuvvet ise tam olarak düşeydir. Böylece iki pasif kuvvet kamayı doğrudan yukarı doğru iter.

Pp aynı anda q sürşarjına, c kohezyonuna ve γ birim hacim ağırlığına bağlıdır ve üçünü birlikte içeren tek bir kapalı çözüm bulunmamaktadır. Terzaghi bu kuvveti, her biri diğer ikisi sıfırmış gibi hesaplanan üç parçaya ayırmış ve bunları toplamıştır (süperpozisyon):

Pp=Ppq+Ppc+Ppγ(4)
  • Ppq — yalnızca sürşarj (φ ≠ 0, γ = 0, q ≠ 0, c = 0), Bölüm 5;
  • Ppc — yalnızca kohezyon (φ ≠ 0, γ = 0, q = 0, c ≠ 0), Bölüm 6;
  • Ppγ — yalnızca zeminin ağırlığı (φ ≠ 0, γ ≠ 0, q = 0, c = 0), Bölüm 7.

Sürşarj ve kohezyon yüz boyunca her noktada aynı olan bir basınç oluşturduğundan Ppq ve Ppc yüz yüksekliğinin ortasında, h/2 noktasında etkir; ağırlık derinlikle doğrusal olarak artan bir basınç oluşturduğundan Ppγ, c noktasından h/3 yukarıda etkir (Şekil 5). Yüzün yüksekliği:

h=B2tanφ(5)

Her parça iki adımda bulunur. Önce bcfj zemin kütlesinin — II. bölge ile III. bölgenin f noktasından geçen jf düşeyinin solunda kalan kısmının — dengesinden bc üzerindeki pasif kuvvet elde edilir. Ardından abc kamasının dengesi bu kuvveti temel üzerindeki bir basınca dönüştürür. Üç parça aynı kayma yüzeyini kullanmadığından süperpozisyon kesin değildir (Bölüm 8); hata güvenli taraftadır.

5Sürşarj terimi — Nqbcfj cismi için b noktasına göre momentler, ardından kama.

135° − φ/245° − φ/2bcfjr1r0qPpqB/4Pp(1)HdHd/2FφqqabcBPpqφPpqφ(a)(b)
Şekil 6. Yalnızca sürşarj (φ = 30°). (a) bcfj zemin kütlesine etkiyen kuvvetler: kamadan gelen ve b noktasına yatay uzaklığı B/4 olan Ppq; bj üzerindeki q sürşarjı; jf üzerindeki Rankine pasif kuvveti Pp(1); spiral üzerinde, b kutbundan geçen bir yarıçap doğrultusunda ve normalle φ açısı yapan F bileşkesi. (b) İki düşey Ppq kuvvetiyle taşınan abc kaması.

Yalnızca sürşarj etkidiğinde spiralin kutbu b noktasındadır. bcfj kütlesine dört kuvvet etkir (Şekil 6 a): bc üzerinde kamanın tepkisi Ppq; bj üzerinde q sürşarjı; jf ötesindeki zeminin Rankine pasif kuvveti Pp(1); ve cf spirali üzerindeki gerilmelerin bileşkesi F. jf düşeyinin yüksekliği Hd ile gösterilmiştir; bu düşey boyunca zemin yalnızca q sürşarjı altında Rankine pasif durumundadır, dolayısıyla basınç düzgün yayılıdır:

Pp(1)=qKpHd=qHdtan2(45°+φ2)(6)Kp = tan²(45° + φ/2) Rankine pasif toprak basıncı katsayısıdır; Hd = jf.

F, b noktasından geçer (Bölüm 3) ve b noktasına göre momentlerde yer almaz. Ppq, bc’nin ortasında, b noktasından B/4 yatay uzaklıkta etkir; bj üzerindeki sürşarjın bileşkesi bj/2 noktasındadır; Pp(1), taban seviyesinin Hd/2 altında etkir. b noktasına göre momentler:

PpqB4=qbj‾bj‾2+Pp(1)Hd2(7)

Uzunluklar spiralden elde edilir — spiralin ilk yarıçapı bc, son yarıçapı bf’dir:

r0=bc‾=B2secφ,r1=bf‾=r0e(3π4−φ2)tanφ(8)
bj‾=r1cos(45°−φ2),Hd=r1sin(45°−φ2)(9)

Denklem (6) ve Denklem (9), Denklem (7) içinde yerine konursa:

PpqB4=qr122cos2(45°−φ2)+qr122sin2(45°−φ2)tan2(45°+φ2)(10)

tan(45° + φ/2) = cot(45° − φ/2) olduğundan ikinci terim birinciye eşittir ve

Ppq=4Bqr12cos2(45°−φ2)(11)

r1 için Denklem (8) kullanılarak ve cos φ = 2 sin(45° − φ/2) cos(45° − φ/2) bağıntısıyla — bu bağıntı cos²(45° − φ/2)/cos²φ ifadesini 1/[4 cos²(45° + φ/2)] ifadesine dönüştürür —:

Ppq=qBsec2φe2(3π4−φ2)tanφcos2(45°−φ2)=qBe2(3π4−φ2)tanφ4cos2(45°+φ2)(12)

Şimdi kama ele alınır (Şekil 6 b). Temel basıncı qq, ab = B üzerine etkir ve kamayı iki düşey Ppq kuvveti taşır (kamanın ağırlığı γ parçasına dahildir):

qqB=2Ppq(13)

ve Denklem (12) ile:

qq=2PpqB=qe2(3π4−φ2)tanφ2cos2(45°+φ2)=qNq(14)
Nq=e2(3π4−φ2)tanφ2cos2(45°+φ2)(15)

φ = 0 için Nq = 1 elde edilir — sürtünme bulunmadığında sürşarj değişmeden aktarılır; φ = 30° için Nq = 22.46 olur.

6Kohezyon terimi — NcAynı cismin kohezyonlu hâli; iki özdeşlik cot φ (Nq − 1) ifadesine götürür.

135° − φ/245° − φ/2bcfjr1r0PpcB/4CcPp(2)HdHd/2qcabcBPpcφPpcφCC(a)(b)
Şekil 7. Yalnızca kohezyon (φ = 30°). (a) bcfj kütlesine etkiyen kuvvetler: b noktasından B/4 uzaklıkta Ppc; bc boyunca C kohezyon kuvveti; spiral boyunca c kohezyonu; jf üzerindeki Rankine pasif kuvveti Pp(2). (b) Düşey Ppc kuvvetleri ve yüzleri boyunca etkiyen C kohezyon kuvvetleriyle tutulan abc kaması.

Yalnızca kohezyon etkidiğinde kutup yine b noktasındadır. bcfj kütlesine etkiyen kuvvetler (Şekil 7 a) şunlardır: kamadan gelen Ppc; bc boyunca etkiyen ve bir yarıçap doğrultusunda olduğundan b noktasına göre momenti bulunmayan C = c·bc = c·r0 kohezyon kuvveti; jf üzerinde, yükseklik boyunca düzgün yayılı olan, yalnızca kohezyonlu pasif durumun Rankine pasif kuvveti,

Pp(2)=2cKpHd=2cHdtan(45°+φ2)(16)

ve spiral boyunca etkiyen c kohezyonu. Spiralin bir ds elemanı, teğeti doğrultusunda c·ds kuvveti taşır. Teğet kutuptan r cos φ uzaklıktan geçer ve ds = r sec φ dθ olduğundan elemanın b noktasına göre momenti c r² dθ olur; yayın tamamı için:

Mc=∫0θ1cr2dθ=cr02∫0θ1e2θtanφdθ=c2tanφ(r12−r02)(17)

b noktasına göre momentler:

PpcB4=Pp(2)Hd2+Mc(18)

Hd için Denklem (9) ve sin²(45° − φ/2)·tan(45° + φ/2) = ½ cos φ özdeşliği kullanıldığında birinci terim ½ c r1² cos φ olur; ardından r0 ve r1 için Denklem (8) kullanılarak:

Ppc=Bc2secφe2(3π4−φ2)tanφ+Bcsec2φ2tanφ[e2(3π4−φ2)tanφ−1](19)
Köşeli parantez içindeki −1 sayısı, Mc içindeki r0² teriminden gelmektedir.

Kama üzerinde (Şekil 7 b) iki yüze etkiyen C kohezyon kuvvetleri yüzler boyunca yukarı doğru etkir ve her birinin düşey bileşeni C sin φ olur:

qcB=2Csinφ+2Ppc=cBtanφ+2Ppc(20)

Denklem (19) yerine konarak üstel çarpanı içeren ve içermeyen terimler ayrı ayrı toplandığında:

qc=ce2(3π4−φ2)tanφ(secφ+sec2φtanφ)−c(sec2φtanφ−tanφ)(21)

Köşeli parantez içindeki ifadeler iki özdeşlikle sadeleşir:

secφ+sec2φtanφ=cotφ1+sinφcos2φ=cotφ2cos2(45°+φ2)(22)
sec2φtanφ−tanφ=cotφ(sec2φ−tan2φ)=cotφ(23)

böylece

qc=ccotφ[e2(3π4−φ2)tanφ2cos2(45°+φ2)−1]=ccotφ(Nq−1)=cNc(24)
Nc=cotφ(Nq−1)(25)

φ → 0 iken ifade 3π/2 + 1 = 5.71 değerine yaklaşır; Terzaghi, φ = 0 için 5.7 değerini vermiştir (Tablo 1). φ = 30° için Nc = 37.16 olur.

7Öz ağırlık terimi — NγDeneme kutbu, bir minimum ve kapalı ifadesi bulunmayan bir katsayı.

ObcfjPpγh/3WFφPp(3)HdHd/3lplwlRqγabcBWwPpγφPpγφ(a)(b)
Şekil 8. Yalnızca ağırlık (φ = 30°). (a) fb doğrusunun b ötesine uzantısı üzerindeki bir O deneme kutbu için bcfj kütlesine etkiyen kuvvetler: c noktasından h/3 yukarıda Ppγ, kütlenin ağırlığı W, Rankine pasif kuvveti Pp(3) (f noktasından Hd/3 yukarıda) ve O noktasından geçen F bileşkesi; bunların O noktasına göre kuvvet kolları lp, lw, lR. (b) Kendi ağırlığı Ww ile abc kaması.

Zeminin ağırlığı hesaba katıldığında kutbu b noktasında bulunan spiral artık kritik değildir. O kutbu, fb doğrusunun b ötesine uzantısı üzerine yerleştirilir ve denemelerle kaydırılır; her konum c noktasından geçen başka bir spiral ve başka bir bcfj kütlesi verir (Şekil 8 a). Kütleye etkiyen kuvvetler kamadan gelen Ppγ, kütlenin ağırlığı W, spiral üzerindeki — artık O noktasından geçen — F bileşkesi ve jf üzerinde, basıncı derinlikle doğrusal olarak artan Rankine pasif kuvvetidir:

Pp(3)=12γHd2Kp=12γHd2tan2(45°+φ2)(26)

Bu kuvvet f noktasından Hd/3 yukarıda etkir. Şekil 8 a üzerindeki kuvvet kollarıyla O noktasına göre momentler:

Ppγlp=Wlw+Pp(3)lR⇒Ppγ=Wlw+Pp(3)lRlp(27)

Deneme, O noktasının çeşitli konumları için tekrarlanır ve en küçük Ppγ değeri, zeminin geliştirdiği pasif kuvvet olarak alınır. Kama (Şekil 8 b) bu kez kendi ağırlığını da taşır:

Ww=12Bhγ=B24γtanφ(28)
qγB=2Ppγ−Ww⇒qγ=1B(2Ppγ−B24γtanφ)(29)

Minimum Ppγ, yalnızca φ değerine bağlı bir Kpγ katsayısı ile h yüksekliğindeki bir duvara etkiyen pasif kuvvet biçiminde yazılır:

Ppγ=12γh2Kpγ=12γB2tan2φ4Kpγ=18γB2Kpγtan2φ(30)

ve bu ifade Denklem (29) içinde yerine konursa:

qγ=1B(14γB2Kpγtan2φ−B24γtanφ)
qγ=12γB(12Kpγtan2φ−tanφ2)=12γBNγ(31)
Nγ=12Kpγtan2φ−tanφ2(32)

Kpγ deneme minimizasyonundan elde edildiğinden Nγ için kapalı bir ifade yoktur; katsayı her φ için sayısal olarak hesaplanır. Bu modülde Kumbhojkar (1993) değerleri, yani Tablo 1 ile verilen seri kullanılmaktadır; φ = 30° için Nγ = 19.13 olur.

8Taşıma gücü denklemiÜç terimin toplanması; katsayı tablosu; süperpozisyon kabulünün sonuçları.

Üç parça toplandığında, kohezyonlu, sürtünmeli ve ağırlıklı bir zemindeki şerit temelin nihai taşıma gücü aşağıdaki gibi elde edilir:

qu=qc+qq+qγ(33)
qu=cNc+qNq+12γBNγ(34)

Burada Nq, Nc ve Nγ sırasıyla Denklem (15), Denklem (25) ve Denklem (32) ile verilmektedir. Katsayılar yalnızca φ değerine bağlıdır; Tablo 1, bunları modülün okuduğu biçimde listelemektedir.

Tablo 1. Terzaghi taşıma gücü katsayıları — bu modülün okuduğu tablo
φ (°)NcNqNγ
05.701.000.00
16.001.100.01
26.301.220.04
36.621.350.06
46.971.490.10
57.341.640.14
67.731.810.20
78.152.000.27
88.602.210.35
99.092.440.44
109.602.690.56
1110.162.980.69
1210.763.290.85
1311.413.631.04
1412.114.021.26
1512.864.451.52
1613.684.921.82
1714.565.452.18
1815.526.042.59
1916.566.703.07
2017.697.443.64
2118.928.264.31
2220.279.195.09
2321.7510.236.00
2423.3611.407.08
2525.1312.728.34
φ (°)NcNqNγ
2627.0914.219.84
2729.2415.9011.60
2831.6117.8113.70
2934.2419.9816.18
3037.1622.4619.13
3140.4125.2822.65
3244.0428.5226.87
3348.0932.2331.94
3452.6436.5038.04
3557.7541.4445.41
3663.5347.1654.36
3770.0753.8065.27
3877.5061.5578.61
3985.9770.6195.03
4095.6681.27116.31
41106.8193.85140.51
42119.67108.75171.99
43134.58126.50211.56
44151.95147.74261.60
45172.29173.29325.34
46196.22204.19407.11
47224.55241.80512.84
48258.29287.85650.67
49298.72344.64831.99
50347.51415.151072.80
Nc ve Nq bu sayfadaki kapalı ifadelerden hesaplanmış ve iki ondalık basamağa yuvarlanmıştır; Nγ değerleri Kumbhojkar (1993) çalışmasından alınmıştır. Tam sayı dereceler arasında modül üç sütun için doğrusal enterpolasyon uygulamaktadır.
(a) Terzaghi (1943): kama kenarları α = φquα45° − φ/2(b) Deneylerde gözlenen: kama kenarları α ≈ 45° + φ/2quα45° − φ/2
Şekil 9. Aynı temel için (a) Terzaghi kaması, α = φ, ve (b) deneylerde gözlenen kama, α ≈ 45° + φ/2 (φ = 30°, her ikisi de ölçekli çizilmiştir).

Türetmeye ilişkin iki not:

  • Nq ve Nc için kutbu temel kenarında bulunan bir spiral, Nγ için ise kutbu O noktasında bulunan bir spiral kullanılmaktadır: üç parça iki farklı göçme yüzeyinden elde edilmektedir. Ayrı ayrı minimize edilmiş parçaların toplamı, birleşik problemin minimumundan büyük olamaz; dolayısıyla süperpozisyon hatası güvenli taraftadır.
  • Terzaghi’nin çalışmasından bu yana yapılan deneyler mekanizmanın biçimini doğrulamakla birlikte, kama kenarlarının yatayla φ yerine yaklaşık 45° + φ/2 açısı yaptığını göstermektedir (Şekil 9). Terzaghi katsayılarında — ve bu modülde — α = φ kabulü korunmaktadır. 45° + φ/2 açılı kama, genel taşıma gücü denkleminin Prandtl–Reissner katsayılarının (Meyerhof, Hansen ve Vesic modülleri) temelini oluşturur; bu nedenle bu yöntemlerin Nc ve Nq değerleri Tablo 1 değerlerinden farklıdır.

9Kare ve dairesel temellerŞerit olmayan temeller için Terzaghi katsayıları.

Kare ya da dairesel bir temelin altında zemin düzlem şekil değiştirme durumunda değildir ve türetme doğrudan uygulanamaz. Terzaghi, kohezyon ve ağırlık terimleri için yarı ampirik katsayılar önermiştir (Tablo 2):

qu=1.3cNc+qNq+0.4γBNγ(square, B×B)(35)
qu=1.3cNc+qNq+0.3γBNγ(circular, diameter B)(36)
Tablo 2. Temel şekline bağlı Terzaghi katsayıları
TemelcNc terimi içinγBNγ terimi içinB ölçüsü
Şerit1.00.5genişlik
Kare1.30.4kenar uzunluğu
Dairesel1.30.3çap

Drenajsız koşulda yüklenen doygun bir kil için (φ = 0, c = cu) katsayılar Nc = 5.7, Nq = 1 ve Nγ = 0 olur:

qu=5.7cu+q(strip)(37)
qu=1.3×5.7cu+q=7.41cu+q(square, circular)(38)

Katsayılar, modüldeki temel şekli seçimine göre belirlenir. Terzaghi dikdörtgen temeller için katsayı vermemiştir; bu temeller genel taşıma gücü denkleminde (Meyerhof, Hansen, Vesic) şekil katsayılarıyla ele alınmaktadır.

10Yerel kayma göçmesiAzaltılmış c ve φ ile aynı denklemler.

Zemin yerel kayma ile göçtüğünde (Bölüm 2) mekanizma tam olarak gelişmez ve dayanımın yalnızca bir kısmı mobilize olur. Terzaghi aynı denklemleri korumuş ve dayanım parametrelerini azaltmıştır:

c′=23c,φ′=tan−1(23tanφ)(39)

Değiştirilmiş N′c, N′q ve N′γ katsayıları, Bölüm 5–7 içindeki fonksiyonların φ′ için hesaplanan değerleridir (Tablo 3) ve

qu=c′N′c+qN′q+12γBN′γ(strip)(40)
qu=1.3c′N′c+qN′q+0.4γBN′γ(square)(41)
qu=1.3c′N′c+qN′q+0.3γBN′γ(circular)(42)

c′ = ⅔c alındığında kare ve dairesel temellerin kohezyon terimi 0.867 cN′c olur.

Tablo 3. Yerel kayma katsayıları: Tablo 1, φ′ = tan−1(⅔ tan φ) için okunmuştur
φ (°)φ′ (°)N′cN′qN′γ
00.005.701.000.00
10.675.901.070.01
21.336.101.140.02
32.006.301.220.04
42.676.511.310.05
53.346.741.400.07
64.016.971.490.10
74.687.221.590.13
85.357.481.700.16
96.037.741.820.20
106.708.031.940.25
117.388.322.080.30
128.078.632.230.36
138.758.972.380.42
149.449.312.550.49
1510.139.672.730.58
1610.8210.062.930.67
1711.5210.473.140.77
1812.2210.903.370.89
1912.9311.363.611.03
2013.6411.863.881.18
2114.3512.384.171.35
2215.0712.924.491.54
2315.8013.524.831.76
2416.5314.155.202.01
2517.2714.825.612.29
φ (°)φ′ (°)N′cN′qN′γ
2618.0115.536.052.60
2718.7616.316.542.96
2819.5217.157.083.37
2920.2818.047.673.83
3021.0518.998.314.35
3121.8320.049.034.96
3222.6221.189.835.65
3323.4122.4110.716.44
3424.2123.7411.687.35
3525.0225.1812.758.38
3625.8426.7813.989.61
3726.6728.5415.3511.03
3827.5130.4616.8812.68
3928.3632.5618.6014.60
4029.2234.8920.5316.84
4130.0937.4622.7219.46
4230.9840.3325.2122.56
4331.8743.5628.0926.31
4432.7747.1731.3930.79
4533.6951.2335.1836.15
4634.6255.8139.5642.60
4735.5661.0044.6550.43
4836.5266.9150.5960.00
4937.4973.6757.5671.74
5038.4781.4665.7886.28
Tablo 1 üzerinde, modülle aynı biçimde enterpolasyon yapılmıştır.

Kumlar için Vesic (1973), sabit ⅔ oranı yerine rölatif sıkılık Dr değerine bağlı bir azaltma önermiştir:

φ′=tan−1(ktanφ),k=0.67+Dr−0.75Dr2(0≤Dr≤0.67)(43)Terzaghi’nin ⅔ oranını uygulayan bu modülde kullanılmamaktadır.

11Yeraltı su seviyesiSuyun değiştirdikleri: sürşarj ve öz ağırlık terimi.

Türetmede yeraltı su seviyesinin temelin çok altında olduğu kabul edilmiştir. Temele daha yakın bir yeraltı su seviyesi iki büyüklüğü — q sürşarjını ve ½γBNγ terimindeki birim hacim ağırlığı — değiştirir; katsayıları ise hiçbir durumda değiştirmez. Yeraltı su seviyesinin altında efektif (batık) birim hacim ağırlık etkir:

γ′=γsat−γw(44)γw = 9.81 kN/m³; γ, yeraltı su seviyesinin üstündeki zeminin doğal (nemli) birim hacim ağırlığıdır.
Yeraltı su seviyesiBDfDwγγsat(a) Durum I — yeraltı su seviyesi tabanın üstündeYeraltı su seviyesiBDfDwγγsat(b) Durum II — yeraltı su seviyesi taban seviyesindeYeraltı su seviyesiBDfDwDγγsat(c) Durum III — yeraltı su seviyesi tabanın altında
Şekil 10. Yeraltı su seviyesinin tabanın üstünde (a), taban seviyesinde (b) ve tabanın altında (c) bulunması. Dw zemin yüzeyinden, D = Dw − Df ise tabandan itibaren ölçülen derinliktir.

Modülde üç durum ayırt edilmektedir (Şekil 10):

Durum I — tabanın üstünde, Dw < Df

q=γDw+γ′(Df−Dw),γ→γ′in the third term(45)

Durum II — taban seviyesinde, Dw = Df

q=γDf,γ→γ′in the third term(46)

Durum III — tabanın altında, Dw > Df

q=γDf,γ‾=1B[γD+γ′(B−D)]in the third term, forD≤B(47)

Yeraltı su seviyesi tabanın bir temel genişliğinden daha fazla altında bulunduğunda (D > B) su göçme bölgesinin altında kalır ve denklem su yokmuş gibi kullanılır.

12Emniyetli gerilme ve kontrolBrüt ve net gerilmeler ile taban seviyesinde uygulanan gerilme.

qu göçme anındaki basınçtır. Modül bu değeri güvenlik sayısı FS’ye böler ve brüt ile net gerilmeleri ayrı tutar. Brüt gerilmeler temel tabanındaki toplam gerilmeyi; net gerilmeler ise kazıdan önce taban seviyesinde etkiyen q örtü yüküne temelin eklediği gerilmeyi ifade eder:

qu,net=qu−q,qall,g=quFS,qall,n=qu,netFS(48)
VWsWsWfqappliedq = γDfDfB
Şekil 11. Taban basıncının taşıdığı yükler: düşey kolon yükü V, temelin ağırlığı Wf ve temel üzerindeki zeminin ağırlığı Ws. Temelin yanında, taban seviyesinde q = γDf örtü yükü etkir.

Uygulanan gerilme qapplied, servis yükleri altında taban seviyesindeki düşey brüt gerilmedir: V, Wf ve Ws toplamının taban alanı A’ya bölümü (kare için B², daire için πB²/4, şerit için birim uzunluk başına B). Temel, aşağıdaki koşullar sağlandığında yeterli kabul edilmektedir:

qapplied=V+Wf+WsA≤qall,g,FSactual=quqapplied(49)
qapplied−q≤qall,n(50)

q ≥ 0 ve FS ≥ 1 olduğunda brüt kontrol belirleyicidir: brüt kontrol sağlandığında net kontrol de sağlanır. qapplied girilmediğinde modül yalnızca taşıma gücü değerlerini raporlar ve temelin yeterli olduğunu belirtmez. Yaklaşık 3 değerinde bir güvenlik sayısı yaygın olarak kullanılmaktadır; bu sayı kuramın belirsizliğinden çok dayanım parametrelerinin belirsizliğini karşılar.

13Çözümlü örneklerGenel kayma, yerel kayma ve yeraltı su seviyesi — değerler modülde anlık olarak hesaplanmaktadır.

1.5 m × 1.5 m boyutlarında, Df = 1 m derinliğe oturan kare bir temel; zemin φ = 20°, c = 15.2 kPa ve γ = 17.8 kN/m³ özelliklerindedir. Aşağıdaki değerler modülün kendi tablosu ve enterpolasyonu ile hesaplanmış olup yuvarlatılarak gösterilmiştir.

Birinci durum — genel kayma göçmesi, yeraltı suyunun bulunmadığı hâl

φ = 20° için Tablo 1, Nc = 17.69, Nq = 7.44, Nγ = 3.64 değerlerini vermekte olup q = γDf = 17.80 kPa olarak hesaplanmaktadır. Denklem (35) ile:

qu=1.3(15.20)(17.69)+(17.80)(7.44)+0.4(17.80)(1.50)(3.64)
qu=349.55+132.43+38.88=520.86kPa
Qu=quB2=520.86×1.502=1171.9kN

İkinci durum — aynı temelin yerel kayma göçmesi hâli

φ′ = tan−1(⅔ tan 20°) = 13.64°, c′ = ⅔ × 15.2 = 10.13 kPa; Tablo 3 kullanılarak N′c = 11.86, N′q = 3.88, N′γ = 1.18 değerleri elde edilmektedir:

qu=1.3(10.13)(11.86)+(17.80)(3.88)+0.4(17.80)(1.50)(1.18)
qu=156.20+69.05+12.61=237.86kPa

Üçüncü durum — yeraltı suyunun bulunduğu hâl: modülün açılış modeli

Yeraltı su seviyesi Dw = 2 m derinlikte ve γsat = 19 kN/m³ iken D = Dw − Df = 1.00 m ≤ B olduğundan Durum III geçerlidir. Sürşarj değişmemekte; ağırlık teriminde ise şu değer alınmaktadır:

γ′=19−9.81=9.19kN/m3
γ‾=11.50[(1.00)(17.80)+(9.19)(0.50)]=14.93kN/m3
qu=349.55+132.43+0.4(14.93)(1.50)(3.64)=514.59kPa
qall,g=514.593=171.53kPa
qu,net=514.59−17.80=496.79kPa,qall,n=165.60kPa

Bunlar modülün açılışta yüklediği değerlerdir; modülün Sonuçlar ve Hesaplar sekmeleri de aynı değerleri vermektedir.

14KaynaklarTeorinin ve katsayıların kaynakları.

  • Terzaghi, K. (1943). Theoretical Soil Mechanics. Wiley, New York.
  • Das, B.M. (2017). Shallow Foundations: Bearing Capacity and Settlement, 3rd ed. CRC Press, Boca Raton — Bölüm 2.2–2.3; bu sayfa, oradaki çıkarımın sırasını izlemektedir.
  • Das, B.M. (2018). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage Learning — Bölüm 16: yeraltı suyu durumları, güvenlik sayısı, Tablo 16.1.
  • Kumbhojkar, A.S. (1993). Numerical evaluation of Terzaghi’s Nγ. Journal of Geotechnical Engineering, ASCE, 119(3), 598–607.
  • Prandtl, L. (1921). Über die Eindringungsfestigkeit (Härte) plastischer Baustoffe und die Festigkeit von Schneiden. ZAMM, 1(1), 15–20.
  • Vesic, A.S. (1973). Analysis of ultimate loads of shallow foundations. Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division, ASCE, 99(SM1), 45–73.

Bu sayfadaki şekiller doğrudan göçme mekanizmasının kendisinden çizilmiştir; denklem, şekil ve tablo numaraları sayfanın kendisine aittir.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi temelinizin taşıma gücünü dakikalar içinde bulun

  • Nihai ve emniyetli taşıma gücü, brüt ve net, terim terim
  • Genel ya da yerel kayma, yeraltı su seviyesi herhangi bir derinlikte
  • Temelinizin altında ölçekli çizilmiş göçme bölgeleri
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Çevrimiçi: kurulum yok, donanım kilidi yok; telefonda, tablette ya da bilgisayarda

Taşıma gücü hakkında daha fazlası