GeoTerva Modülü açın

Teori · Yanal toprak basıncı

Mononobe–Okabe toprak basıncı: deprem sırasında duvara etkiyen aktif kuvvet

Psödo-statik yöntemin, deprem sırasında duvara etkiyen aktif kuvveti nasıl verdiği: yatay ve düşey atalet kuvvetli kama, Mononobe–Okabe katsayısı, denge sınırı ve etkime çizgisi; her şekil, modülün kullandığı aynı sayılardan çizilmiştir.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Mononobe–Okabe · Sonuçlar
Mononobe–Okabe modülü, Analiz et sonrasında: dinamik kuvvet ve kritik kamayla duvar ve yanında sonuçlar
Bu sayfada · 7 bölüm
  1. 1Psödo-statik kama
  2. 2Mononobe–Okabe katsayısı
  3. 3Denge sınırı
  4. 4Etkime çizgisi
  5. 5Tabakalar, su ve sürşarj
  6. 6Çözümlü örnek
  7. 7Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-185 dk okumaFree, no sign-up

Bu sayfada, deprem sırasında bir duvara etkiyen aktif kuvvetin psödo-statik yöntemle belirlenmesi ele alınmaktadır: duvar sürtünmesi, eğik duvar sırtı ve eğimli yüzeyi bulunan granüler dolgu için Mononobe–Okabe çözümü, Seed & Whitman (1970) yaklaşımına göre etki çizgisi ve modülün yeraltı su seviyesi ile sürşarjı içeren tabakalı formu.

First slide of the lecture slides: Mononobe–OkabePDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

27 slides · PDF · 1.2 MB

1Psödo-statik kamakₕW ve kᵥW içeren Coulomb kaması.

Deprem sırasında duvarın arkasındaki zemin kaması ivmelenir. Psödo-statik yöntemde sarsıntı, ABC Coulomb deneme kamasına etkiyen iki sabit kütle kuvvetiyle temsil edilmektedir (Okabe 1926; Mononobe & Matsuo 1929):

  • kₕW — yatay, duvara doğru; kₕ = yatay ivme / g;
  • kᵥW — düşey; kᵥ = düşey ivme / g (burada yukarı yönde alınmıştır, dolayısıyla ağırlığı azaltır);
  • W, F (BC yüzeyinin normaliyle φ′ açısı yapan) ve Pₐₑ (duvar sırtının normaliyle δ′ açısı yapan) kuvvetleri ise Coulomb analizindeki gibidir.
ABCWkₕWkᵥWηF (BC normaliyle φ′ açısı yapan)Pₐₑ (AB normaliyle δ′ açısı yapan)WkᵥWkₕWFPₐₑψkuvvet poligonu — W ve atalet kuvvetlerininbileşkesi ψ kadar eğilir
Şekil 1. Atalet kuvvetleriyle birlikte deneme kaması ve kuvvet poligonu.

W, kₕW ve kᵥW kuvvetlerinin toplamı W(1 − kᵥ)/cos ψ büyüklüğünde bir kuvvettir; bu kuvvet düşeyden deprem açısı kadar sapmaktadır:

ψ=tan−1kh1−kv(1)

Dolayısıyla depremli kama, ψ kadar döndürülmüş bir yerçekimi alanındaki Coulomb kamasıdır: duvar sırtının eğimi θ + ψ, dolgu eğimi ise α + ψ olur. Coulomb analizinde olduğu gibi, dinamik aktif kuvvet deneme kaması kuvvetlerinin en büyüğüdür.

2Mononobe–Okabe katsayısıDinamik aktif kuvvet.

Deneme kaması kuvvetinin maksimize edilmesiyle Mononobe–Okabe denklemleri elde edilmektedir:

Pae=12γH2(1−kv)K′a(2)
K′a=cos2(φ′−θ−ψ)cosψcos2θcos(δ′+θ+ψ)[1+sin(φ′+δ′)sin(φ′−α−ψ)cos(δ′+θ+ψ)cos(θ−α)]2(3)

kₕ = kᵥ = 0 için ψ = 0 olur ve K′ₐ, Coulomb Kₐ katsayısına eşittir. Katsayı kₕ ile hızla artmakta ve denge sınırına yaklaşıldıkça sınırsız olarak büyümektedir:

0.00.20.40.60.81.01.20.00.10.20.30.40.50.6φ′ = 30°φ′ = 35°φ′ = 40°kesikli: kₕ(cr) = tan φ′ — ötesinde denge yokkₕK′ₐ
Şekil 2. δ′ = φ′/2, θ = α = 0, kᵥ = 0 için K′ₐ katsayısının kₕ ile değişimi.
Tablo 1. δ′ = φ′/2, θ = α = 0, kᵥ = 0 için Denklem (3) ile hesaplanan K′ₐ değerleri
kₕφ′ = 28°φ′ = 30°φ′ = 35°φ′ = 40°φ′ = 45°
0.10.3960.3680.3060.2530.207
0.20.4850.4520.3800.3190.267
0.30.6040.5630.4740.4020.340
0.40.7780.7180.5990.5080.433
0.51.1150.9720.7740.6480.552
K′ₐ tabloları yalnızca birkaç θ, δ′ ve α değerini kapsamaktadır; modül Denklem (3) ifadesini her kombinasyon için hesaplamaktadır.

3Denge sınırıKritik yatay ivme.

Karekök altındaki sin(φ′ − α − ψ) terimi, φ′ − α − ψ < 0 olduğunda reel bir sonuç vermemektedir: bu durumda duvarın davranışından bağımsız olarak hiçbir kama dengede olamaz. Dolgu yalnızca aşağıdaki koşul sağlandığı sürece stabildir:

α≤φ′−ψ(4)

Yatay yüzeyli dolgu için bu koşul ψ ≤ φ′ biçimini almaktadır; başka bir deyişle yatay ivme aşağıdaki değeri aşamaz:

kh(cr)=(1−kv)tanφ′(5)

(eğimli dolgu için tan φ′ yerine tan(φ′ − α) kullanılır). kₕ bu sınırın üzerinde olduğunda modül bir iletiyle hesabı durdurmaktadır; sınıra yaklaşıldıkça K′ₐ hızla artmaktadır (Şekil 2).

4Etkime çizgisiSeed & Whitman.

Mononobe–Okabe analizi Pₐₑ kuvvetinin büyüklüğünü ve doğrultusunu vermekte, ancak etki noktasını vermemektedir. Seed & Whitman (1970) bu kuvveti statik Coulomb kuvveti ve bir deprem kaynaklı artış olarak ikiye ayırmıştır:

Pae=Pa+ΔPae(6)

Pₐ (aynı δ′, θ, α ile Coulomb kuvveti, ½γH²Kₐ) tabandan H/3 yukarıda, ΔPₐₑ ise daha yukarıda, 0.6H yüksekliğinde etkimektedir. Bileşkenin etki yüksekliği:

z‾=Pa(H3)+ΔPae(0.6H)Pae(7)

Bileşke, yine duvar sırtının normaliyle δ′ açısı yapacak şekilde eğiktir.

Pₐ = 37.38 kN/mstatik, H/3 yüksekliğindeΔPₐₑ = 18.68 kN/mdeprem, 0.6H yüksekliğindePₐₑ = 56.05 kN/mz̄ = 1.69 m yüksekliğindeH = 4 m
Şekil 3. Çözümlü örnekte statik kuvvet, deprem kaynaklı artış ve bunların bileşkesi.
Bu ayrıştırma mühendislik açısından bir yaklaşımdır; zeminin ya da duvarın dinamik davranışını modellememektedir.

5Tabakalar, su ve sürşarjYeraltı su seviyesi ve sürşarj içeren tabakalı dolgu (bu modül).

Dolgu yüzeyindeki q sürşarjı (düşey, eğimli yüzeyin birim alanı başına), her deneme kamasına ağırlığını zeminle aynı oranda, deprem sırasında ise ataletini de zeminle birlikte eklemektedir; bu nedenle kritik kama değişmemektedir. Coulomb kuvvetinde olduğu gibi sürşarj aşağıdaki düşey gerilme olarak etkimektedir:

qe=qcosθcos(θ−α),Pae=(1−kv)K′a(12γH2+qeH)(8)

Modül dolguyu tabakalar hâlinde de ele almaktadır; tabaka sınırları yataydır, kalınlıklar duvar sırtında, sırtın üst ucu olan A noktasından itibaren düşey olarak ölçülür ve her tabakanın kendi γ, φ′ ve duvar sürtünme açısı δ′ değerleri vardır. Her tabakaya, A noktasının altındaki efektif düşey gerilme altında kendi katsayısı uygulanmaktadır:

σ′v=qe+Σγihi,σ′ae=(1−kv)K′a,iσ′vcosθ(9)

Bu ifade duvar sırtının birim uzunluğu başınadır ve kuvvet, ilgili tabakanın δ′ açısı kadar sırt normaline göre eğiktir. A noktasının zw kadar altında bulunan yatay bir yeraltı su seviyesi ve hidrostatik boşluk suyu basıncı durumunda, su seviyesinin altındaki tabakaların birim hacim ağırlığı γ′ = γsat − γw alınmakta ve u = γw(z − zw) duvar sırtına dik olarak etkimektedir. Deprem sırasında boşluk suyu ya zeminle birlikte hareket eder — düşük geçirimli dolgularda olağan durum olan kısıtlı su — ya da yüksek geçirimli bir dolguda (k > 5×10⁻⁴ m/s) zeminle birlikte hareket etmez — serbest su. Bu durumda atalet sırasıyla doygun ya da kuru kütleye ait olurken gerilmeyi batık ağırlık taşımakta ve yeraltı su seviyesinin altında deprem açısı büyümektedir:

tanψw=γsatγsat−γwkh1−kv(restrained),tanψw=γdγsat−γwkh1−kv(free)(10)

Serbest su, Westergaard (1933) çözümüne göre, yeraltı su seviyesinin tabandan yüksekliği dw boyunca kendi hidrodinamik basıncını eklemektedir:

pwd=78khγwdwz′,Pwd=712khγwdw2at0.4dw(11)

Etki çizgisi için, Seed & Whitman yaklaşımında tek zemin için olduğu gibi, statik Coulomb bileşeni (aynı tabakalar, kₕ = kᵥ = 0) kendi basınç dağılışının belirlediği noktada, deprem kaynaklı artış ΔN = Nae − Na ise 0.6H yüksekliğinde etkimektedir; su ve hidrodinamik basıncı kendi kollarıyla etkimektedir. Deprem kaynaklı artış bazen yüksekliğin ortasında alınmaktadır; modülde ise daha büyük devrilme momenti veren, Seed & Whitman’ın 0.6H değeri korunmuştur.

Mononobe–Okabe kaması, tek bir kuru zemin içinden geçen tek bir düzlemdir; tabakalı form, bu çözümün modül tarafından yapılan mühendislik genişletmesidir ve literatürde yer alan kapalı formda tabakalı bir çözüm değildir. Tek bir kuru zemin için Mononobe–Okabe kapalı çözümüne indirgenmekte, kₕ = kᵥ = 0 için ise Coulomb modülündeki tabakalı Coulomb çözümüne dönüşmektedir. Her tabakanın, topuktan başlayarak tabakalar boyunca çizilen kritik düzlemi, mekanizmanın parçalı bir yaklaşımıdır.

6Çözümlü örnekModülün açıldığı duvar.

Bir duvar: H = 4 m, γ = 15.5 kN/m³, φ′ = 30°, δ′ = 15°, θ = α = 0, kᵥ = 0 ve kₕ = 0.2. Pₐₑ kuvveti ve etki çizgisi istenmektedir.

ψ=tan−10.2=11.31°,K′a=0.4520
Pae=12(15.5)(4)2(1−0)(0.4520)=56.05kN/m
Pa=12(15.5)(4)2(0.3014)=37.38,ΔPae=18.68,z‾=37.38(4/3)+18.68(2.4)56.05=1.69m

Modül bu örnekle açılmaktadır.

7KaynaklarBaşvurulan kaynaklar.

  • Das, B.M. (2018). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage Learning.
  • Mononobe, N. and Matsuo, H. (1929). On the determination of earth pressure during earthquakes. Proceedings, World Engineering Congress, Tokyo, 9, 177–185.
  • Okabe, S. (1926). General theory of earth pressure. Journal of the Japan Society of Civil Engineering, 12(1).
  • Seed, H.B. and Whitman, R.V. (1970). Design of earth retaining structures for dynamic loads. Specialty Conference on Lateral Stresses in the Ground and Design of Earth Retaining Structures, ASCE, 103–147.
  • Das, B.M. (2016). Principles of Foundation Engineering, 8th ed. Cengage Learning.
  • Westergaard, H.M. (1933). Water pressures on dams during earthquakes. Transactions ASCE, 98, 418–433.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi duvarınıza etkiyen deprem kuvvetini dakikalar içinde bulun

  • Dinamik aktif kuvvet, bileşenleri ve etkime çizgisi; adım adım
  • Yatay ve düşey deprem katsayıları, eğik sırt ve eğimli dolgu
  • Tabakalar, yeraltı su seviyesi ve sürşarj
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Telefonunuzda ve tarayıcınızda çalışır

Yanal toprak basıncı hakkında daha fazlası