GeoTerva Modülü açın

Teori · Yanal toprak basıncı

Sükûnetteki toprak basıncı: K₀ katsayısı, tabakalar ve yeraltı su seviyesi

Yerdeğiştirme yapamayan bir duvara etkiyen basıncın nasıl bulunduğu: K₀ katsayısı ve onu veren bağıntılar, kuru ya da kısmen su altındaki geri dolgu ve farklı zeminlerden oluşan tabakalar; her şekil, modülün kullandığı aynı sayılardan çizilmiştir.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Sükûnet durumu (K₀) · Sonuçlar
Sükûnet durumu modülü, Analiz et sonrasında: sükûnetteki basınç ve bileşkeleriyle duvar ve yanında sonuçlar
Bu sayfada · 6 bölüm
  1. 1Sükûnetteki toprak basıncı
  2. 2K₀ katsayısı
  3. 3Kuru geri dolgu
  4. 4Kısmen su altındaki geri dolgu
  5. 5Çözümlü örnekler
  6. 6Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-184 dk okumaFree, no sign-up

Yerdeğiştirme yapmayan bir duvara etkiyen sükûnetteki yanal toprak basıncı: Jaky, Sherif, Mayne & Kulhawy ve Massarsch bağıntılarıyla K₀, tabakalı dolgu ve yeraltı su seviyesi. Şekiller denklemlerden hesaplanmıştır.

First slide of the lecture slides: At rest (K₀)PDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

27 slides · PDF · 971 KB

1Sükûnetteki toprak basıncıK₀ = σ′h / σ′o.

Hareket edemeyen bir duvar — döşemeleriyle desteklenen bir bodrum duvarı, kazıklı bir kenar ayak, bir menfez duvarı — arkasındaki zemini daha önce zemin içinde bulunduğu durumda, yani sükûnet durumunda bırakır. Bu durumda yatay efektif gerilmenin düşey efektif gerilmeye oranı, sükûnetteki toprak basıncı katsayısı K₀ olarak tanımlanır. Duvar zeminden uzaklaşırsa basınç aktif değere doğru azalır; zemine doğru itilirse pasif değere doğru artar (Yanal toprak basıncı ailesindeki diğer modüller). Aktif durum için gereken yerdeğiştirmeler küçük, pasif durum için daha büyüktür:

Tablo 1. Aktif ve pasif duruma ulaşmak için gereken tipik duvar yerdeğiştirmesi ΔL/H
Zeminaktif, ΔLa/Hpasif, ΔLp/H
Gevşek kum0.001–0.0020.01
Sıkı kum0.0005–0.0010.005
Yumuşak kil0.020.04
Katı kil0.010.02
ABσ′ₒ = γzσ′ₕ = K₀γzzHzemin: γ, c′, φ′duvarhareket etmez
Şekil 1. Hareket etmeyen bir AB duvarı ve arkasında z derinliğindeki bir zemin elemanı.
K0=σ′hσ′o(1)

2K₀ katsayısıJaky, Sherif, Mayne & Kulhawy, Massarsch.

İri daneli zeminler için Jaky (1944) yaygın olarak kullanılan şu bağıntıyı vermiştir

K0=1−sinφ′(2)

Sıkı, sıkıştırılmış bir kumda bu bağıntı basıncı olduğundan küçük verir; çünkü sıkıştırma dolguyu aşırı konsolide hâle getirir. Sherif, Fang ve Sherif (1984) şu bağıntıyı önermiştir

K0=(1−sinφ′)+[γdγd(min)−1]5.5(3)

Burada γd sıkıştırılmış kuru birim hacim ağırlık, γd(min) ise en gevşek durumdaki kuru birim hacim ağırlıktır. Mayne ve Kulhawy (1982), 171 zemin üzerinde yaptıkları çalışmayla Jaky denklemini kilden çakıla kadar aşırı konsolide zeminlere genişletmiştir:

K0=(1−sinφ′)(OCR)sinφ′(4)

Burada OCR, ön konsolidasyon basıncının mevcut efektif örtü yüküne oranıdır. Normal konsolide ince daneli zeminler için Massarsch (1979), K₀ değerini plastisite indisine bağlamıştır. Aşırı konsolide bir kil için K₀ değeri, bu değerin √OCR ile çarpılmasıyla yaklaşık olarak belirlenir; bu düzeltme Massarsch bağıntısının bir parçası değildir:

K0=0.44+0.42[PI(%)100],K0(OC)=K0(NC)OCR(5)
0.00.20.40.60.81.01.21.41.620°25°30°35°40°45°OCR = 1 (Jaky)OCR = 2OCR = 4OCR = 8φ′K₀
Şekil 2. Denklem (4) ile çeşitli OCR değerleri için φ′ değerine göre K₀; OCR = 1 eğrisi Jaky denklemidir (Denklem (2)).

Modül her tabakaya bu bağıntılardan biriyle kendi K₀ değerini atar ya da deneyden elde edilen bir değeri kullanır.

3Kuru geri dolguP₀ = ½K₀γH².

Birim hacim ağırlığı γ olan kuru bir zeminde basınç derinlikle doğrusal olarak artar, σ′h = K₀γz; duvarın birim uzunluğuna etkiyen kuvvet üçgenin alanıdır:

Po=12K0γH2(6)

Bu kuvvet tabandan H/3 yükseklikte etkir. Tabakalı bir dolguda σ′o tabaka tabaka toplanır ve her tabaka kendi K₀ değerini alır; bu nedenle diyagramda K₀ değerinin değiştiği her sınırda bir sıçrama oluşur.

4Kısmen su altındaki geri dolguEfektif basınca su basıncının eklenmesi.

yeraltı su seviyesiK₀γH₁K₀(γH₁ + γ′H₂)γwH₂uσ′ₕH₁H₂+
Şekil 3. H₁ derinliğinde yeraltı su seviyesi: birbirine eklenen efektif basınç diyagramı σ′h ve boşluk suyu basıncı u.

Yeraltı su seviyesi H₁ derinliğinde olup duvarın önünde su bulunmadığında, bu seviyenin üstünde önceki gibi σ′h = K₀γz olur. Altında ise efektif düşey gerilmede batık birim hacim ağırlık γ′ = γsat − γw kullanılır:

σ′o=γH1+γ′(z−H1),σ′h=K0[γH1+γ′(z−H1)](7)

ve su, K₀ değerinden bağımsız olarak duvarı hidrostatik basıncının tamamıyla iter:

u=γw(z−H1),σh=σ′h+u(8)

Kuvvet, iki diyagramın alanlarının toplamıdır:

Po=12K0γH12+K0γH1H2+12(K0γ′+γw)H22(9)

Kuvvetin etki çizgisi, alanların tabana göre momentlerinden bulunur. γw, K₀γ′ değerinden çok büyük olduğundan su seviyesinin altında suyun payı çoğunlukla daha büyüktür.

5Çözümlü örneklerHer sayı modülün kendi kodu ile hesaplanmıştır.

Birinci durum. 5 m yüksekliğindeki, yerdeğiştirme yapmayan bir duvar, c′ = 0, φ′ = 30° ve OCR = 2 olan bir kumu tutmaktadır; kumun birim hacim ağırlığı yeraltı su seviyesinin üstünde γ = 18 kN/m³, altında γsat = 20 kN/m³ olup su seviyesi duvar üstünden 2 m aşağıdadır. Denklem (4) ile K₀:

K0=(1−sin30°)(2)sin30°=(0.5000)(1.4142)=0.7071
z=2m:σ′o=(2)(18)=36.00,σ′h=(0.7071)(36.00)=25.46kN/m2
z=5m:σ′o=36.00+(3)(20−9.81)=66.57
σ′h=(0.7071)(66.57)=47.07,u=(3)(9.81)=29.43kN/m2
25.4647.0729.43σ′ₕ (kN/m²)u (kN/m²)025z (m)
Şekil 4. Birinci durumun σ′h ve u basınç diyagramları (modülün hesapladığı biçimde).

Kuvvet, diyagramların (üçgen ve dikdörtgenlerin) alanlarının toplamıdır; etki çizgisi ise bu alanların tabana göre momentlerinden elde edilir:

Po=12(2)(25.46)+(3)(25.46)+12(3)(47.07−25.46)+12(3)(29.43)
Po=25.46+76.37+32.42+44.15=178.39kN/m
z‾=(25.46)(3.67)+(76.37)(1.50)+(32.42)(1.00)+(44.15)(1.00)178.39=1.59m

İkinci durum. Yerdeğiştirme yapmayan, 6 m yüksekliğindeki bir duvar, 3 m kalınlığındaki bir kumu (γ = 18 kN/m³, φ′ = 32°, OCR = 1) ve bunun altındaki 3 m kalınlığındaki bir kili (γsat = 19 kN/m³, PI = 25 %, OCR = 2) tutmaktadır; yeraltı su seviyesi kilin üst yüzeyindedir. Kum için Jaky’nin Denklem (2) bağıntısı, kil için Denklem (5) kullanılmıştır:

K0(sand)=1−sin32°=0.4701
K0(clay)=[0.44+0.42(25100)]2=(0.5450)(1.4142)=0.7707
z=3m:σ′o=(3)(18)=54.00
σ′h=(0.4701)(54.00)=25.38in the sand,(0.7707)(54.00)=41.62in the clay
z=6m:σ′o=54.00+(3)(19−9.81)=81.57
σ′h=(0.7707)(81.57)=62.87,u=(3)(9.81)=29.43kN/m2
Po=12(3)(25.38)+(3)(41.62)+12(3)(62.87−41.62)+12(3)(29.43)
Po=38.08+124.86+31.87+44.15=238.96kN/m
z‾=(38.08)(4.00)+(124.86)(1.50)+(31.87)(1.00)+(44.15)(1.00)238.96=1.74m

σ′h, K₀ değiştiği için kilin üst yüzeyinde sıçrama yapar; σ′o ise sıçrama yapmaz. Her iki durum da modüle girilebilir — birincisi için bir tabaka, ikincisi için iki tabaka — ve modülün Hesaplar bölümü aynı P₀ ve z̄ değerlerine ulaşır.

6KaynaklarBaşvurulan kaynaklar.

  • Das, B.M. (2018). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage Learning.
  • Jaky, J. (1944). The coefficient of earth pressure at rest. Journal of the Society of Hungarian Architects and Engineers, 7, 355–358.
  • Mayne, P.W. and Kulhawy, F.H. (1982). K₀–OCR relationships in soil. J. Geotech. Eng. Div., ASCE, 108(GT6), 851–872.
  • Massarsch, K.R. (1979). Lateral earth pressure in normally consolidated clay. Proc. 7th European Conf. SMFE, Brighton, 2, 245–250.
  • Sherif, M.A., Fang, Y.S. and Sherif, R.I. (1984). KA and K0 behind rotating and non-yielding walls. J. Geotech. Eng., ASCE, 110(GT1), 41–56.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi duvarınızdaki sükûnet basıncını dakikalar içinde bulun

  • Jaky, Sherif, Mayne & Kulhawy ya da Massarsch bağıntılarıyla K₀; tabaka tabaka
  • Efektif basınç, su basıncı ve kuvvet; kuvvetin taban üstündeki yüksekliğiyle birlikte
  • Farklı zeminlerden oluşan tabakalar ve herhangi bir derinlikte yeraltı su seviyesi
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Telefonunuzda ve tarayıcınızda çalışır

Yanal toprak basıncı hakkında daha fazlası