GeoTerva Modülü açın

Teori · Yanal toprak basıncı

Rankine toprak basıncı, eğimli dolgu: kuvvet, doğrultusu ve göçme kaması

Dolgu yüzeyi eğimli ve duvar sırtı eğik olduğunda aktif ve pasif basıncın nasıl değiştiği: katsayılar, kuvvetin doğrultusu ve göçme kaması, kohezyonlu dolgu ve yüzeye paralel tabakalar; modülün sayısal değerleriyle birlikte.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Rankine, eğimli dolgu · Sonuçlar
Rankine, eğimli dolgu modülü, Analiz et sonrasında: kuvvet ve göçme kamasıyla duvar ve yanında sonuçlar
Bu sayfada · 6 bölüm
  1. 1Eğimli dolgu
  2. 2Genel durum
  3. 3Kohezyonlu dolgu
  4. 4Tabakalı dolgu
  5. 5Çözümlü örnek
  6. 6Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-186 dk okumaFree, no sign-up

Eğimli granüler dolgu durumunda Rankine aktif ve pasif basıncı ile Chu (1991) tarafından verilen eğik arka yüzlü duvar genel durumu: katsayılar, kuvvetin doğrultusu ve göçme kaması. Şekiller denklemlerden hesaplanmıştır.

First slide of the lecture slides: Rankine, sloping backfillPDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

35 slides · PDF · 1.3 MB

1Eğimli dolguYüzeye paralel basınç.

Sürtünmesiz düşey bir duvarın arkasındaki granüler dolgu (c′ = 0) yatayla α açısı yapacak biçimde eğimli olduğunda Rankine basınçları artık yatay değildir: α açısıyla eğik olarak zemin yüzeyine paralel etkir ve derinlikle yine doğrusal olarak artar:

αHσ′ₐ, yüzeye paralelαγ, φ′, c′ = 0sürtünmesiz duvar
Şekil 1. α eğimli dolguyu tutan sürtünmesiz düşey duvar; aktif basınç yüzeye paralel etkimektedir.
Ka=cosαcosα−cos2α−cos2φ′cosα+cos2α−cos2φ′,Pa=12KaγH2(1)
Kp=cosαcosα+cos2α−cos2φ′cosα−cos2α−cos2φ′,Pp=12KpγH2(2)

Her iki kuvvet de tabandan H/3 yukarıda, α açısıyla eğik olarak etkimektedir. Kök ifadesi α ≤ φ′ koşulunu gerektirir — φ′ değerinden daha dik bir şev ayakta duramaz. α = 0 için denklemler tan²(45 ∓ φ′/2) ifadesine indirgenir.

0.20.30.512350°5°10°15°20°25°30°35°40°φ′ = 28°φ′ = 34°φ′ = 40°Kₚ (kesikli)Kₐ (sürekli)dolgu eğimi αK (logaritmik ölçek)
Şekil 2. φ′ = 28°, 34° ve 40° için Kₐ (sürekli) ve Kₚ (kesikli) katsayılarının dolgu eğimi α ile değişimi; Denklem (1) ve Denklem (2) ile hesaplanmıştır.
Tablo 1. Denklem (1) ile hesaplanan Kₐ
αφ′ = 28°φ′ = 30°φ′ = 32°φ′ = 34°φ′ = 36°φ′ = 38°φ′ = 40°
0°0.36100.33330.30730.28270.25960.23790.2174
5°0.36560.33720.31050.28550.26200.23990.2192
10°0.38020.34950.32100.29440.26960.24640.2247
15°0.40860.37290.34050.31080.28340.25810.2346
20°0.46050.41420.37390.33810.30600.27690.2504
25°0.57270.49360.43360.38470.34310.30700.2750
Tablo 2. Denklem (2) ile hesaplanan Kₚ
αφ′ = 28°φ′ = 30°φ′ = 32°φ′ = 34°φ′ = 36°φ′ = 38°φ′ = 40°
0°2.7703.0003.2553.5373.8524.2044.599
5°2.7152.9433.1963.4763.7884.1364.527
10°2.5512.7753.0223.2953.5983.9364.316
15°2.2842.5022.7403.0023.2933.6153.977
20°1.9182.1322.3622.6122.8863.1893.526
25°1.4341.6641.8942.1352.3942.6762.987

2Genel durumEğik duvar sırtı ve eğimli dolgu (Chu 1991).

Chu (1991), Rankine çözümünü, arka yüzü düşeyle θ açısı yapan ve α eğimli granüler dolguyu tutan sürtünmesiz bir duvara genişletmiştir (her iki açı da çizildiği yönde pozitiftir). z derinliğindeki aktif basınç

σ′a=γzcosα1+sin2φ′−2sinφ′cosψacosα+sin2φ′−sin2α,ψa=sin−1(sinαsinφ′)−α+2θ(3)

olarak verilir ve arka yüzün normaline göre β açısıyla eğiktir:

β=tan−1(sinφ′sinψa1−sinφ′cosψa)(4)

Duvarın birim uzunluğu başına kuvvet Pₐ = ½γH²Kₐ₍R₎ olup burada

Ka(R)=cos(α−θ)1+sin2φ′−2sinφ′cosψacos2θ(cosα+sin2φ′−sin2α)(5)

ABC göçme kaması ise aşağıdaki açıda bulunan BC düzlemiyle sınırlanmaktadır:

η=π4+φ′2+α2−12sin−1(sinαsinφ′)(6)
+θ+αηABCPₐβHH/3
Şekil 3. Genel durum: θ açılı AB duvar arka yüzü, α eğimli dolgu, ABC göçme kaması ve H/3 yüksekliğinde, arka yüzün normaliyle β açısı yapan aktif kuvvet; φ′ = 30°, α = 20° ve θ = 20° için çizilmiştir.

Pasif durumda işaretler değişir:

ψp=sin−1(sinαsinφ′)+α−2θ,β=tan−1(sinφ′sinψp1+sinφ′cosψp)(7)
Kp(R)=cos(α−θ)1+sin2φ′+2sinφ′cosψpcos2θ(cosα−sin2φ′−sin2α)(8)
η=π4−φ′2+α2+12sin−1(sinαsinφ′)(9)

θ = 0 için genel katsayılar Denklem (1) ve Denklem (2) ifadelerine indirgenir ve β = α olur.

Arka yüz ile zemin yüzeyi 90° − |α − θ| açısıyla kesişir. Bu açı kapandıkça arka yüz şevin boyunca uzanır — duvar şevin üzerine oturur (θ negatif, α pozitif) ya da ince bir zemin şeridi taşır (θ pozitif, α negatif) — ve üzerindeki gerilme, yanal toprak basıncından çok, yüzeye paralel bir düzlemdeki gerilmeye, yani üstteki zeminin ağırlığına yaklaşır. Modül, arka yüzün yüzeyle 15° veya daha büyük bir açıyla kesiştiği durumları (|α − θ| ≤ 75°) kabul etmektedir.

3Kohezyonlu dolguDüşey duvar sırtının gerisinde c′–φ′ zemini (Mazindrani ve Ganjali 1997).

α eğimli c′–φ′ dolguyu tutan düşey sürtünmesiz bir duvar (θ = 0) için Mazindrani ve Ganjali (1997), z derinliğindeki aktif basıncı şu şekilde vermektedir

σ′a=γzK′acosα(10)

burada

K′a=2cos2α+2rcosφ′sinφ′−Dcos2φ′−1,r=c′γz(11)
D=4cos2α(cos2α−cos2φ′)+4r2cos2φ′+8rcos2αsinφ′cosφ′(12)

Katsayı c′/γz oranı aracılığıyla derinlikle değiştiğinden basınç dağılışı doğrusal değildir. Basınç, yüzeye yakın kesimde çekme çatlaklarının derinliğine kadar negatiftir

zc=2c′γ1+sinφ′1−sinφ′(13)

— bu derinlik, eğimden bağımsız olarak yatay yüzeyli dolgu arkasındaki derinlikle aynıdır. Pasif durumda kökün önündeki işaret + olur. α = 0 için bağıntı Rankine'in σ′ₐ = Kₐγz − 2c′√Kₐ ifadesine, c′ = 0 için ise Denklem (1) ifadesine dönüşür.

Modül, eğrisel basıncı zc altında (çekme çatlakları) ya da tüm yükseklik boyunca (çatlak yok) integre etmektedir. Mazindrani ve Ganjali eğik arka yüz için çözüm vermemektedir: kohezyonlu bir tabaka bulunduğunda modül θ = 0 gerektirir.

Drenajsız bir kil (φᵤ = 0, cᵤ, toplam gerilme) için aynı bağıntı φ′ = 0 ve c′ = cᵤ alınarak kullanılır: r = cᵤ/γz olmak üzere K′ₐ = 2cos²α − 2√(r² − sin²α cos²α) − 1 ve σₐ = γz − 2cᵤ (α = 0 için). Bu çözüm yalnızca şev ayakta durduğu sürece geçerlidir — yüzeye paralel düzlemlerdeki kayma gerilmesi γz sin α cos α, cᵤ değerini aşamaz —; bu nedenle modül bu koşulu duvar topuğuna kadar kontrol etmektedir; çekme çatlakları zc = 2cᵤ/γ derinliğine ulaşır.

4Tabakalı dolguYüzeye paralel tabakalar (bu modül).

Modül, dolguyu zemin yüzeyine paralel tabakalar hâlinde de ele almaktadır — duvarın arkasında herhangi bir noktada açılan düşey bir sondaj kuyusu bu tabakaları aynı kalınlıklarda keser. Her tabaka, kendi γ, φ′ ve c′ değerleri için homojen çözümün yerel parametreleriyle (granüler tabaka için Chu, kohezyonlu tabaka için Mazindrani ve Ganjali), üzerindeki zeminin ağırlığı σ′ᵥ = Σγᵢhᵢ (hᵢ düşey) altında değerlendirilmektedir — bu, modülün benimsediği, Rankine–Chu gerilme durumunun tabakalı bir genişletmesidir. Arka yüze etkiyen basınç, γz yerine σ′ᵥ konularak tek tabakalı bağıntıdan elde edilir:

σ′=σ′vK(R)cosθ1+tanθtanα(14)

granüler bir tabaka için kendi φ′ değerine karşılık gelen β açısıyla (θ = 0 için doğrudan σ′ᵥK, α açısıyla); düşey arka yüz arkasındaki c′–φ′ tabakası için ise σ′ = σ′ᵥK′ cos α olup K′, Denklem (11) ile ve c′/γz yerine c′/σ′ᵥ alınarak bulunur. Arka yüz eğik olduğunda, arka yüz üzerinde duvar tepesinden z derinliğindeki bir nokta, duvarın üzerine uzatılan zemin yüzeyinden d = z(1 + tan θ tan α) kadar aşağıdadır ve σ′ᵥ bu derinlikte alınır.

Katsayının değiştiği sınırda basınç sıçrama yapar. Her tabakanın kuvveti, arka yüz boyunca, arka yüze dik bileşeni Nᵢ ve arka yüze paralel bileşeni Tᵢ olarak toplanır; ardından N = ΣNᵢ ve T = ΣTᵢ olmak üzere P = √(N² + T²) ve β = tan⁻¹(T/N) bulunur; etki çizgisi arka yüzü, Nᵢ kuvvetlerinin tabana göre momentinin karşılandığı noktada keser. Göçme kaması topuktan başlayarak her tabakanın kayma düzlemleri boyunca yükselir — kayma düzlemi granüler tabakada doğrusal, kohezyonlu tabakada eğriseldir.

Eğimli yüzey üzerindeki q sürşarjı (düşey, yüzeyin birim alanı başına; Coulomb modülünde olduğu gibi) birim yatay alan başına q/cos α değerindedir ve bu ağırlıkta bir tabaka gibi her derinlikte σ′ᵥ değerine eklenir; eğik bir arka yüz arkasında birim düşey derinlik başına q cos θ/cos(θ − α) değerini verir — Coulomb kamasında olduğu gibi —, yatay yüzeyli dolguda ise σ′ₐ = Kₐ(q + γz) elde edilir. Yeraltı su seviyesi, duvar tepesinden zw derinlikte, yatay ve hidrostatik boşluk suyu basınçlı olarak alınmaktadır: bu seviyenin altında, arka yüzdeki bir noktanın üzerindeki kolonda tabakaların birim hacim ağırlığı γ′ = γsat − γw olarak alınır, her tabaka katsayısını bu σ′ᵥ altında alır ve u = γw(z − zw) arka yüze dik olarak etkiyerek yalnızca N değerine eklenir; drenajsız bir tabaka toplam gerilmelerle ele alınır ve su ayrıca hesaba katılır. Yatay yüzeyli dolgu ve düşey arka yüz için bu, yeraltı su seviyesinin klasik Rankine yaklaşımıdır; şev arkasında yatay bir yeraltı su seviyesi ise tabakalı genişletmenin bir parçasıdır.

Chu (1991) ile Mazindrani ve Ganjali (1997) tek bir homojen zemini ele almaktadır; tabakalı biçim, literatürde yer alan kapalı formlu bir tabakalı çözüm değil, aynı gerilme durumunun modül tarafından yapılan mühendislik genişletmesidir ve tabakalı bir dolgunun göçme mekanizması çizilen parçalı mekanizmadan farklı olabilir. Bu biçim, tek granüler tabaka için Chu’nun kapalı çözümünü 10⁻⁸ hassasiyetle, tek c′–φ′ tabakası için ise Mazindrani ve Ganjali’nin çözümünü vermektedir.

5Çözümlü örnekEğimli dolgu tutan, sırtı eğik bir duvar; ABD birimleriyle.

Çözümlü örnek. H = 12 ft, α = +20°, θ = +20°, granüler dolgu γ = 115 lb/ft³, φ′ = 30°. Pₐ kuvveti, etki noktası ve doğrultusu istenmektedir.

ψa=sin−1(sin20°sin30°)−20°+2(20°)=43.16°−20°+40°=63.16°
Ka(R)=cos0°1+sin230°−2sin30°cos63.16°cos220°(cos20°+sin230°−sin220°)=0.776
Pa=12(115)(12)2(0.776)=6424lb/ft(93.75kN/m)
β=tan−1(sin30°sin63.16°1−sin30°cos63.16°)=29.95°≈30°

Pₐ, duvar tabanından 12/3 = 4 ft yukarıda, arka yüzün normaliyle yaklaşık 30° açı yaparak etkimektedir. Modül bu örnekle SI birimlerinde açılır (H = 3.658 m, γ = 18.07 kN/m³).

6KaynaklarBaşvurulan kaynaklar.

  • Das, B.M. (2018). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage Learning.
  • Chu, S.C. (1991). Rankine analysis of active and passive pressures on dry sands. Soils and Foundations, 31(4), 115–120.
  • Das, B.M. (2016). Principles of Foundation Engineering, 8th ed. Cengage Learning.
  • Mazindrani, Z.H. and Ganjali, M.H. (1997). Lateral earth pressure problem of cohesive backfill with inclined surface. Journal of Geotechnical and Geoenvironmental Engineering, ASCE, 123(2), 110–112.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi eğimli dolgunuzu dakikalar içinde çözün

  • Katsayı, kuvvet, kuvvetin eğikliği ve göçme kaması, adım adım
  • Eğik duvar sırtı, kohezyonlu dolgu ve yüzeye paralel tabakalar
  • Ölçekli çizilmiş basınç diyagramı ve kama
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Telefonunuzda ve tarayıcınızda çalışır

Yanal toprak basıncı hakkında daha fazlası