GeoTerva Modülü açın

Teori · Sürşarj yükleri

Duvara etkiyen tekil yük sürşarjı: elastik ve diyagram yöntemleri ile bileşke

Duvarın gerisindeki yoğunlaşmış bir yükün yanal basıncı nasıl artırdığı: elastik çözüm, diyagram yöntemi, bileşke ve etki çizgisi ile aynı doğru üzerindeki birkaç yük; modülün sayılarıyla.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Tekil yük · Sonuçlar
Tekil yük modülü, Analiz et düğmesinden sonra: çizim ve yanındaki sonuçlar
Bu sayfada · 8 bölüm
  1. 1Duvara etkiyen tekil yük
  2. 2İki yöntem
  3. 3Elastik yöntem
  4. 4Diyagram yöntemi
  5. 5Bileşke ve konumu
  6. 6Planda basınç ve birden çok yük
  7. 7Çözümlü örnek
  8. 8Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-1810 dk okumaFree, no sign-up

Zemin üzerindeki bir tekil yükün düşey bir duvara eklediği yatay basınç: rijit duvar için elastik çözüm ve Terzaghi–NAVFAC abağı, bir derinlikteki basınç, bileşke ve konumu, duvar boyunca dağılış ve tek bir doğru üzerindeki birkaç yük. Şekiller ve tüm sayılar modülün kendi denklemlerinden hesaplanmıştır.

First slide of the lecture slides: Point loadPDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

34 slides · PDF · 1.1 MB

1Duvara etkiyen tekil yükModülün hesapladığı büyüklükler.

Qp yüzey tekil yükü, zeminde üç boyutlu bir gerilme alanı oluşturur. Düşey bir duvar bu etki bölgesi içinde kaldığında, gerilme artışının bir kısmı duvara ilave bir yatay basınç olarak yansır. Modül, yükün duvara dik doğrusu boyunca basıncın derinlikle değişimini, bileşkesini ve etki çizgisini, ayrıca basıncın planda duvar boyunca dağılışını belirlemektedir.

Formülasyonun kapsamı. Aşağıdaki ifadeler yalnızca sürşarjdan kaynaklanan basınç bileşenini temsil etmektedir. Eksiksiz bir istinat veya kazı analizinde bu bileşen, geçerli toprak basıncı, su basıncı ve diğer tasarım etkileriyle birleştirilir.
Duvar5.00 m15.00 mBileşkePₕ = 2.34 kN/m10.59 mQₚ = 38.00 kN
Şekil 1. Modülün kendi çizimi, son bölümdeki çözümlü örneğin girdileri ve elastik yöntem (varsayılan) için: görünüş, basınç dağılışını, PH bileşkesini ve L konumunu vermektedir.
Duvar5.00 mQₚ = 38.00 kNDuvar boyunca en büyük basınçrijit duvar için duvar boyunca elastik alan:σ'ₕ = 3Qₚx²z / (πR⁵), R² = x² + y² + z²
Şekil 2. Aynı girdiler için plan: en büyük basınç duvar boyunca azalmaktadır.

H duvar yüksekliği, x duvardan tekil yüke yatay uzaklık, z zemin yüzeyinden itibaren derinlik ve y yükün duvara dik doğrusundan duvar boyunca uzaklık olsun. İki boyutsuz oran kullanılmaktadır:

m=xH,n=zH(1)

Değişkenler

  • Qp — zemin yüzeyine etkiyen tekil yük
  • H — sürşarj formülasyonunda kullanılan toplam duvar yüksekliği
  • x — duvardan Qp yüküne yatay uzaklık
  • xmin — elastik yöntem: bir yükün hesaplandığı en küçük uzaklık (0.30 m)
  • y — yükün duvara dik doğrusundan duvar boyunca uzaklık
  • z — basıncın değerlendirildiği, zemin yüzeyinden itibaren derinlik
  • R — yükten duvardaki noktaya uzaklık, √(x² + y² + z²)
  • σH — yük eksen doğrusu üzerinde z derinliğindeki yanal sürşarj basıncı
  • σ′H — eksen doğrusundan uzakta, planda yanal sürşarj basıncı
  • PH — yükün kesitinde (y = 0) duvarın birim uzunluğu başına yatay sürşarj bileşke kuvveti; görünüş diyagramının alanı
  • L — duvar tabanından bileşkenin etki çizgisine olan uzaklık (diyagramın ağırlık merkezi)
  • I0,I1 — diyagramın boyutsuz alanı ve tabana göre momenti
  • i — birden çok tekil yük bulunduğunda tekil yükün indisi (1, 2, 3)
  • θ — abak yöntemi: yük eksen doğrusundan itibaren ölçülen plan açısı

2İki yöntemRijit duvar için elastik çözüm ve diyagram.

Yerleşik iki formülasyon sunulmaktadır. Her ikisi de yerdeğiştirmeyen bir duvarı tanımlar; en çok duvara yakın bir yükte birbirinden ayrılırlar.

Elastik · rijit duvar (varsayılan)

σH=3Qpπx2zR5,R2=x2+y2+z2(2)x ≥ xmin olan her durumda geçerlidir; xmin = 0.30 m değerinden daha yakın bir yük xmin uzaklığında alınır

Terzaghi – NAVFAC abağı

Uzaklık oranına göre iki durum vardır: Durum 1, m ≤ 0.4 için ve Durum 2, m > 0.4 için (denklemleri Bölüm 4 içindedir); eksen doğrusu basıncı, duvar boyunca σ′H = σH cos²(1.1θ) ile azaltılır. Uzaklık yalnızca 0.4H ötesinde etkilidir; 0.4H içindeki bir yük 0.4H uzaklığında alınır.

Elastik yöntem, yüzeydeki bir tekil yükün elastik yarı sonsuz ortamda oluşturduğu gerilmenin (Boussinesq) pürüzsüz ve yerdeğiştirmeyen bir duvar için iki katına çıkarılmış hâlidir: duvar yüzünün karşı tarafındaki bir ayna görüntü yükü, bu yüzdeki yanal hareketi sıfırlar ve yatay gerilmeyi tam olarak iki katına çıkarır (Mindlin 1936). Kamyon tekerlek yükü altında nispeten rijit (ancak pürüzsüz olmayan) istinat duvarlarında ölçülen basınçlar da aynı mertebede bulunmuştur — yarı sonsuz ortam değerlerinin kabaca iki katı olup bazı noktalarda bunun da üzerindeki değerler kısmen pürüzlü duvar yüzündeki kaymaya bağlanmıştır — ve aynı 2 katsayısı uygulamada Boussinesq çözümüne uygulanan rijit duvar katsayısıdır. Poisson oranı 0.5 alınmıştır; bu değer için formül tamdır; yükün kendi dik doğrusu (y = 0) üzerinde daha küçük bir oran basıncı azaltır ve duvarın üst kısmında çekme öngörür.

Abak yöntemi, tasarım uygulamasında uzun süredir kullanılan Terzaghi (1954) yöntemidir. Bu da yerdeğiştirmeyen bir duvar kabul eder; ancak Terzaghi uzaklık etkisini m = 0.4 değerinde durdurmuştur: duvara 0.4H değerinden yakın bir yük, sanki 0.4H uzaklığında duruyormuş gibi çizilir; bu nedenle onu bu aralıkta kaydırmak hiçbir şeyi değiştirmez. Yöntem elastik kurama ve rijit, yerdeğiştirmeyen duvarlar üzerindeki deneylere dayandığından, şekil değiştiren palplanş perdeler için güvenli tarafta kalmaktadır; duvara birkaç ayak mesafedeki ağır ekipman ise genellikle ayrıca değerlendirilmektedir.

0.4H içindeki bir yük için iki yöntem birbirinden ayrılır: abak tek bir diyagramı korurken elastik çözüm, duvarın üst kısmına yakın artan bir basınç yoğunlaştırır. Daha uzaklarda aynı mertebede bileşkeler verirler; elastik çözümün bileşkesi bir miktar daha yukarıda etkir. H = 15 m ve Qp = 38 kN için:

Tablo 1. İki yöntemin bileşkesi ve etki çizgisinin, yük uzaklığına göre değişimi.
x (m)mElastik · rijit duvarTerzaghi – NAVFAC abağı
PH (kN/m)L (m)PH (kN/m)L (m)Durum
0.300.02040.3214.701.998.81Durum 1
1.000.06712.0914.011.998.81Durum 1
2.000.1336.0313.051.998.81Durum 1
3.000.2004.0012.151.998.81Durum 1
4.000.2672.9711.331.998.81Durum 1
5.000.3332.3410.591.998.81Durum 1
6.000.4001.919.941.998.81Durum 1
8.000.5331.358.871.387.61Durum 2
10.000.6671.008.050.97556.74Durum 2
15.001.0000.52136.800.44025.45Durum 2

3Elastik yöntemBasınç, tepe değeri ve kapalı biçimli bileşke.

Yükün kendi dik doğrusu üzerinde (y = 0), m ve n ile:

σH=3πQpH2m2n(m2+n2)5/2(3)

Diyagram z = x/2 derinliğinde en büyük değerine ulaşır; burada σH,max = 0.2733 Qp/x² olur (2H ötesindeki bir yük için en büyük değer tabandadır). Alanı ve tabana göre momenti kapalı ifadelere sahiptir; dolayısıyla bileşke ve tabandan yüksekliği tam olarak bulunur:

I0=1π[1m−m2(1+m2)3/2],I1=I0−1π(1+m2)3/2(4)

burada PH = (Qp/H)·I₀ ve L = H·I₁/I₀ (Bölüm 5). Yük duvara yaklaştıkça çözüm tekil hâle gelir: PH, Qp/(πx) gibi artar ve 0.2733 Qp/x² olan en büyük değer sınırsız büyür. Gerçek hiçbir yük böyle davranmaz; çünkü bu kadar yakın bir yük, kısmen duvar veya duvar başlığı üzerine oturabilecek bir temas alanına yayılır. Bu nedenle modül, xmin = 0.30 m değerinden (yaklaşık 1 ft; bu modül için seçilmiş pratik bir kesme değeri olup kuramdan gelen bir sınır değildir) daha yakın bir yükü xmin uzaklığında hesaplar ve işaretler; bu kadar yakın bir yükün ayrıca, örneğin alan yükü veya duvara doğrudan etkiyen bir yük olarak ele alınması gerekir.

xmin ötesinde uzaklık hâlâ dikkate alınır; ancak elastik denklemler, yaklaşık 0.4H kritik uzaklığı içindeki bir yük için güvenilir olmaktan çıkmaktadır — bu, abağın uzaklık etkisini durdurduğu aralıkla aynıdır (örnekte x < 6.00 m). Bu nedenle xmin ile 0.4H arasındaki bir yük için elastik sonuçlar mühendislik yargısı gerektirir ve abak yöntemi bir karşılaştırma sağlar.

Kabuller. Pürüzsüz, yerdeğiştirmeyen bir duvar; görüntü çözümü duvar yüzünü tabanın altında da devam ediyormuş gibi ele alır ve diyagram, tutulan H yüksekliği boyunca alınır. Şekil değiştirebilen bir duvara genellikle bundan daha az basınç gelir; dolayısıyla esnek duvarlar için yöntem genellikle güvenli taraftadır. Ancak bu, garanti edilmiş bir üst sınır değildir: destekli veya ankrajlı bir duvarda desteklere ya da ankrajlara doğru oluşan kemerlenme, basıncı yerel olarak yoğunlaştırabilir.

4Diyagram yöntemiTerzaghi–NAVFAC Durum 1 ve Durum 2.

Her derinlikte n = z/H hesaplanır, ardından denklem m değerine göre seçilir:

σH=0.28QpH2n2(0.16+n2)3,m≤0.4(Case 1)(5)abak bileşkesi PH ≈ 0.78 Qp/H ve etki çizgisi L ≈ 0.59 H
σH=1.77QpH2m2n2(m2+n2)3,m>0.4(Case 2)(6)m = 0.6 için: PH ≈ 0.45 Qp/H ve L ≈ 0.48 H

Durum 1 denklemi m içermez: Durum 2 denkleminin m = 0.4 için hesaplanmış hâlidir (1.77 × 0.16 = 0.2832, 0.28 olarak yazılmıştır); bu nedenle 0.4H içindeki — örnekte 6.00 m — bir yük, nerede durursa dursun aynı diyagramı, PH ve L değerlerini verir. Yuvarlama nedeniyle PH %1.1 oranında sıçrar (yük 0.4H sınırını geçerken); L ise orada süreklidir. Bu yöntem seçildiğinde Görünüş, aşağıdaki şekilde olduğu gibi zemin çizgisi üzerinde 0.4H uzaklığını işaretler.

Duvar5.00 m15.00 m0.4HBileşkePₕ = 1.99 kN/m8.81 mQₚ = 38.00 kN
Şekil 3. Aynı girdiler için abak yöntemi. Yük 0.4H içinde durmaktadır; bu nedenle Durum 1 geçerlidir ve PH = 1.99 kN/m değeri L = 8.81 m konumunda etkir; bu, 6.00 m değerine kadar her x için geçerlidir.
Birimler. Qp kN, H ve x metre cinsinden girilirse σH kN/m² (kPa), PH kN/m (yükün kesitinde duvarın metresi başına) ve L metre cinsinden elde edilir.

5Bileşke ve konumuPH, L ve I₀, I₁ integralleri.

Her iki yöntemde de PH bileşkesi, duvar yüksekliği boyunca basınç diyagramının alanıdır; L ise ağırlık merkezinin duvar tabanından yukarı doğru ölçülen yüksekliğidir; dolayısıyla bileşke, zemin yüzeyinden H − L derinliğinde etkir. PH, yükün kendi kesitinde (y = 0), en büyük olduğu yerde, duvarın birim uzunluğu başına bir kuvvettir. Tekil yükün basıncı duvar boyunca azaldığından (sonraki bölüm), toplam kuvveti elde etmek için PH değeri duvar uzunluğu ile çarpılmamalıdır.

PHLHtabanduvar
Şekil 4. Duvara etkiyen PH bileşkesi ve tabandan ölçülen L konumu (m = 1/3 için elastik diyagram).

σH = (Qp/H²)·f(n) yazıldığında yük ve yükseklik integrallerin dışına çıkar ve diyagramın biçimini belirleyen iki saf sayı kalır:

PH=QpHI0,L=HI1I0(7)
I0=∫01f(n)dn,I1=∫01f(n)(1−n)dn(8)

Elastik yöntem bunları kapalı biçimde hesaplar (Denklem (4)); abak yöntemi ise sayısal olarak. Bölüm 4 içindeki abak sabitleri, aynı integralin tek bir m değerinde okunmuş hâlidir: m = 0.4 için PH = 0.787 Qp/H ve L = 0.587 H, m = 0.6 için 0.457 Qp/H ve 0.476 H değerlerini verir; m > 0.4 olan her durum için tek bir sabit kullanmak yerine integral alınması, yük hareket ettikçe PH ve L değerlerini çizilen diyagramla tutarlı kılar.

6Planda basınç ve birden çok yükDuvar boyunca; aynı doğru üzerinde en fazla üç yük.

Elastik yöntem

Denklem (2) formülü duvarın her noktasında zaten geçerlidir: R² = x² + y² + z² için, sabit bir derinlikte basınç duvar boyunca (R₀/R)⁵ ile azalır (R₀, y = 0 için R değeridir) ve y uzaklığında en büyük değeri z = √(x² + y²)/2 derinliğindedir.

Abak yöntemi

Eksen doğrusu basıncı, yükte duvara dik doğru ile duvar üzerindeki söz konusu noktaya giden doğru arasında ölçülen θ plan açısına göre azaltılır:

σ′H=σHcos2(1.1θ)(9)

θ = 0°, yük eksen doğrusudur ve burada σ′H = σH olur. Modül, kosinüs kare teriminin bu noktadan sonra yeniden artmaya başlayacak olması nedeniyle, 1.1θ açısının 90° değerine ulaştığı açıdan (θ ≈ 81.8°) sonra azaltmayı sıfırda tutar.

Tek bir doğru üzerinde birden çok tekil yük

En fazla üç yük girilebilir; her birinin kendi xi uzaklığı ve Qp,i büyüklüğü vardır. Yükler duvara dik tek bir doğru üzerinde bulunur; dolayısıyla her biri duvarın aynı kesitinin karşısındadır. Basınçlar gerilme artışlarıdır; bu nedenle toplanırlar. Her yük kendi mi = xi/H oranını (abakta ayrıca kendi durumunu) korur:

σH(z)=ΣiσH,i(z)(10)
PH=ΣiPH,i=ΣiQp,iHI0,i(11)
L=ΣiPH,iLiPH(12)

Birleşik bileşke, tabana göre momentlerin dengelendiği noktada etkir; bu nokta aynı zamanda toplam diyagramın ağırlık merkezidir. Planda duvar boyunca, her yükün basıncı o konumda alınır (kendi Ri değeri veya abakta kendi θi değeri) ve basınçlar toplanır. Bu doğrunun yanında, duvar boyunca farklı konumlarda duran yükler bu modelin kapsamında değildir.

7Çözümlü örnekElle hesap sırası ve varsayılan girdiler.

Modülün varsayılan girdileriyle elastik yöntem: H = 15.00 m, x = 5.00 m ve Qp = 38.0 kN. Örnek sabittir ve arayüzde yapılan değişiklikleri izlemez. El hesabıyla işlem sırası şöyledir:

  • Temel veriler okunur: H, yöntem ve her yük için x ile Qp tanımlanır.
  • m hesaplanır: her yük için m = x/H (Denklem (1)). Elastik: xmin değerinden daha yakın bir yük xmin uzaklığında alınır. Abak: m ≤ 0.4 veya m > 0.4 olduğuna karar verilir.
  • σH hesaplanır (n = z/H) istenen derinliklerde, yöntemin denklemiyle: her yük için Denklem (3) veya Denklem (5) ve Denklem (6); yüklerin etkileri toplanır.
  • PH ve L hesaplanır: her yük için PH = (Qp/H)·I₀ ve L = H·I₁/I₀ (Denklem (7)) — elastik yöntem için kapalı biçimde, abak için integrasyonla; PH değerleri toplanır ve L için momentler dengelenir.
  • Duvar boyunca dağılış: elastik — formül y ofsetinde hesaplanır; abak — σ′H = σH cos²(1.1θ) (Denklem (9)).

Uzaklık oranı

m=xH=515=13=0.333x ≥ xmin = 0.30 m olduğundan yük bulunduğu yerde kullanılır

En büyük basınç

σH,max=3×38π×5.002×2.505.59025=0.4154kPaz = x/2 = 2.50 m derinliğinde, R = √(5.00² + 2.50²) = 5.5902 m; bu değer aynı zamanda 0.2733 × 38/5.00² ifadesine eşittir

Bileşke ve konumu

I0=1π[3−1/9(10/9)3/2]=0.9247,I1=0.9247−0.2718=0.6529
PH=3815×0.9247=2.34kN/m,L=15×0.65290.9247=10.59mbileşke duvar tabanından 10.59 m yukarıda etkir; aynı girdilerle abak yöntemi 1.99 kN/m değerini 8.81 m konumunda verir

Duvar boyunca ilerleme

σ′H=0.4154×(31.2556.25)5/2=0.4154×0.2300=0.0955kPay = 5.00 m (θ = 45°) noktasında, aynı z = 2.50 m derinliğinde

Abak yöntemi, bu derinlikteki kendi eksen doğrusu basıncına (0.1984 kPa) kendi azaltmasını uygular:

σ′H=0.1984×cos2(1.1×45°)=0.1984×0.4218=0.0837kPa

Basıncı duvar boyunca daha yavaş azalır (eksen doğrusu değerinin 0.42 oranına karşılık 0.23 oranı), ancak daha düşük bir başlangıç değerinden.

8KaynaklarBaşvurulan kaynaklar.

  • Das, B.M. (2016). Principles of Foundation Engineering, 8th ed. Cengage Learning; bu sayfa bu kaynağı izlemektedir.
  • Terzaghi, K. (1954). Anchored bulkheads. Transactions of the ASCE, 119, 1243–1280.
  • NAVFAC DM-7.02 (1986). Foundations and Earth Structures. Naval Facilities Engineering Command.
  • Boussinesq, J. (1883). Application des Potentiels à l’Étude de l’Équilibre et du Mouvement des Solides Élastiques. Gauthier-Villars, Paris.
  • Mindlin, R.D. (1936). Discussion: Pressure distribution on retaining walls. Proc. 1st Int. Conf. on Soil Mechanics and Foundation Engineering, Harvard, Vol. III, 155–156.
  • Spangler, M.G. and Mickle, J.L. (1956). Lateral pressures on retaining walls due to backfill surface loads. Highway Research Board Bulletin 141.
  • Bowles, J.E. (1996). Foundation Analysis and Design, 5th ed.
  • Frazee, G. (2021). New formulations of Boussinesq solution for vertical and lateral stresses in soil. ASCE Practice Periodical on Structural Design and Construction, 26(2).
  • USS Steel Sheet Piling Design Manual (1984); California Department of Transportation, Trenching and Shoring Manual — abak yöntemi.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi tekil yüklerinizden kaynaklanan basıncı dakikalar içinde bulun

  • Derinlikle basınç ve bileşke ile yüksekliği
  • Aynı doğru üzerinde en fazla üç tekil yük, planda duvar boyunca yayılışla birlikte
  • Görünüş, plan ve 3B görünümler
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Çevrimiçi: kurulum yok, donanım kilidi yok; telefonda, tablette ya da bilgisayarda

Sürşarj yükleri hakkında daha fazlası