GeoTerva Modülü açın

Teori · Yanal toprak basıncı

Rankine toprak basıncı: düşey duvara etkiyen aktif ve pasif basınç

Yatay dolgulu, sürtünmesiz ve düşey bir duvara etkiyen aktif ve pasif basıncın, zeminin plastik dengesinden başlayarak tabakalara, suya, sürşarja ve çekme bölgesine kadar nasıl bulunduğu; her şekil modülün kullandığı sayılarla çizilmiştir.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Rankine · Sonuçlar
Rankine modülü, Analiz et sonrasında: basınç diyagramı ve bileşkeleriyle duvar ve yanında sonuçlar
Bu sayfada · 5 bölüm
  1. 1Aktif ve pasif durumlar
  2. 2Kohezyonsuz dolgu
  3. 3Kohezyonlu dolgu
  4. 4Çözümlü örnekler
  5. 5Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-184 dk okumaFree, no sign-up

Bu sayfada, yatay yüzeyli dolguyu tutan düşey ve sürtünmesiz bir duvara etkiyen Rankine aktif ve pasif toprak basıncı ele alınmaktadır: plastik denge durumları, kohezyonsuz ve kohezyonlu zeminler, sürşarj, su ve çekme çatlakları. Şekiller denklemlerden hesaplanarak çizilmiştir.

First slide of the lecture slides: RankinePDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

33 slides · PDF · 1.1 MB

1Aktif ve pasif durumlarRankine plastik dengesi.

Rankine (1857), plastik denge durumundaki, yani her noktası göçmenin eşiğinde bulunan bir zemin kütlesini incelemiştir. Zeminden uzaklaşan sürtünmesiz düşey bir duvarın arkasında yatay gerilme, sükûnet durumundaki K₀σ′ₒ değerinden başlayarak Mohr dairesi göçme zarfına teğet olana kadar azalmaktadır: bu, aktif durumdur. Duvar zemine doğru itildiğinde yatay gerilme σ′ₒ değerinin üzerine çıkmakta ve daire zarfa diğer tarafta teğet olana kadar artmaktadır: bu da pasif durumdur.

σ′ττf = c′ + σ′ tan φ′sükûnetteaktifpasifσ′ₚσ′ₒσ′ₐK₀σ′ₒ
Şekil 1. Duvar arkasındaki bir elemanın Mohr daireleri: sükûnet, aktif (yatay gerilme küçük asal gerilmedir) ve pasif (yatay gerilme büyük asal gerilmedir) durumlar; c′ = 6 kPa, φ′ = 30°, σ′ₒ = 60 kPa.

τf = c′ + σ′ tan φ′ zarfına teğet olan dairenin geometrisinden:

σ′a=σ′o1−sinφ′1+sinφ′−2c′cosφ′1+sinφ′=σ′otan2(45−φ′2)−2c′tan(45−φ′2)(1)
σ′p=σ′otan2(45+φ′2)+2c′tan(45+φ′2)(2)

Aşağıdaki katsayılar tanımlandığında

Ka=tan2(45−φ′2)=1−sinφ′1+sinφ′,Kp=tan2(45+φ′2)=1Ka(3)

denklemler σ′ₐ = Kₐσ′ₒ − 2c′√Kₐ ve σ′ₚ = Kₚσ′ₒ + 2c′√Kₚ biçimini almaktadır.

0.10.20.512510200°5°10°15°20°25°30°35°40°45°KₐKₚK₀ (Jaky)φ′K (logaritmik ölçek)
Şekil 2. Kₐ ve Kₚ katsayılarının φ′ ile değişimi; aradaki eğri Jaky K₀ katsayısını göstermektedir.
aktif: kayma düzlemleri yatayla 45° + φ′/2 açı yaparpasif: kayma düzlemleri 45° − φ′/2 açı yaparφ′ = 30°: 60°φ′ = 30°: 30°
Şekil 3. İki durumun kayma düzlemleri: aktif durumda yatayla 45° + φ′/2, pasif durumda 45° − φ′/2 açı yapar.

Sınırlı yükseklikteki bir duvar, tabanı etrafında yeterince döndüğünde bu durumlara ulaşmaktadır (gereken tipik yerdeğiştirmeler sükûnet durumu modülünde verilmiştir): bu durumda duvarın arkasında bir kayma düzlemiyle sınırlanan üçgen kamadaki zemin plastik denge hâlindedir ve duvara etkiyen basınç yukarıdaki denklemlere uymaktadır.

2Kohezyonsuz dolguSürşarj, su, tabakalar.

Kohezyonsuz zemin, yatay yüzeyli dolgu. c′ = 0 olduğunda basınçlar derinlikle doğrusal olarak artmakta ve duvarın birim uzunluğu başına kuvvetler tabandan H/3 yukarıda etkimektedir:

Pa=12KaγH2,Pp=12KpγH2(4)

Sürşarj ve su. Düzgün yayılı q sürşarjı her derinlikte qKₐ kadar basınç eklemektedir (dikdörtgen dağılış). Yeraltı su seviyesinin altında efektif gerilme γ′ = γsat − γw ile hesaplanmakta ve su basıncı u = γw(z − H₁) tam olarak eklenmektedir:

Pa=KaqH+12KaγH12+KaγH1H2+12(Kaγ′+γw)H22(5)

Pₚ de aynı şekilde Kₚ ile hesaplanmaktadır. Tabakalı dolguda her tabakaya kendi K değeri uygulandığından, diyagram φ′ değerinin değiştiği her sınırda sıçrama yapmaktadır; σ′ₒ ise süreklidir.

3Kohezyonlu dolguÇekme bölgesi ve çatlaklar.

Kₐγz−2c′√Kₐ=z₀H − z₀−2c′√KₐKₐγ H − 2c′√Kₐçekme
Şekil 4. Kohezyonlu dolgu: Kₐγz aktif basıncından sabit 2c′√Kₐ değeri çıkarıldığında basınç z₀ derinliğine kadar negatiftir.

c′–φ′ zeminde aktif basınç üst kısımda negatiftir. Basınç aşağıdaki derinlikte sıfır olmaktadır:

zo=2c′γKa,for φ=0:zo=2cuγ(6)

Zemin duvarı çekemez: zamanla z₀ derinliğine kadar çekme çatlakları açılmakta ve zemin bu bölgede duvarla temasını yitirmektedir. Bu durumda kuvvet, yalnızca diyagramın pozitif kısmının alanına eşittir:

Pa=12(KaγH−2Kac′)(H−2c′γKa)(7)

Çatlama öncesinde diyagramın tamamı hesaba katılmaktadır: Pₐ = ½KₐγH² − 2√Kₐ c′H; bu daha küçük bir kuvvettir. Modülde her iki seçenek de sunulmaktadır; tasarımda olağan kabul çatlaklı durumdur. Sürşarj ya da birden çok tabaka bulunduğunda sıfır noktası yer değiştirmekte; modül bu noktayı diyagramın sıfırı kestiği yerde belirlemektedir.

Pasif durum. Kohezyon her derinlikte katkı sağlamaktadır: üstte σ′ₚ = 2c′√Kₚ ve

Pp=12KpγH2+2Kpc′H,for φ=0:Pp=12γH2+2cuH(8)

4Çözümlü örneklerKum ve c′–φ′ zemini, tabakalar ve yeraltı su seviyesi; aktif ve pasif durum.

Tabloda, altı duvar için duvarın birim uzunluğuna etkiyen kuvvetler modülün verdiği şekliyle listelenmektedir; modül, tablonun altında adım adım çözülen durum 3 ile açılmaktadır (iki kum tabakası, yeraltı su seviyesi 3 m).

Tablo 1. Altı durum için duvarın birim uzunluğu başına kuvvetler (kN/m)
No.DurumKatsayıKuvvet
1kum, H = 6 m, γ = 16 kN/m³, φ′ = 36°, aktifKₐ = 0.259674.77
2aynı duvar, pasifKₚ = 3.8521109.3
3iki kum, H = 6 m: 3 m (γ = 16 kN/m³, φ′ = 30°) üzerinde 3 m (γsat = 18 kN/m³, φ′ = 35°); yeraltı su seviyesi 3 m; aktifKₐ = 1/3, 0.271117.15 (z̄ 1.78)
4c′–φ′ zemin, H = 4 m, γ = 15 kN/m³, φ′ = 26°, c′ = 8 kPa, q = 10 kPa; aktif, çekme çatlaklız₀ = 1.04 m25.65
5aynı duvar, pasifKₚ = 2.561512.2
6ABD birimleri: 2 ft killi zemin (γ = 110 pcf, φ′ = 20°, c′ = 300 psf), 3 ft kum (γ = 108 pcf, φ′ = 30°) üzerinde; aktif, çekme çatlaklıüst tabakanın tamamı çekmede5.575 (382.0 lb/ft)

Durum 3, adım adım. Üstteki kum için Kₐ₁ = (1 − sin 30°)/(1 + sin 30°) = 1/3, alttaki kum için Kₐ₂ = 0.271 bulunmaktadır. 3 m derinlikte σ′ₒ = 48 kN/m² olduğundan σ′ₐ sınırın hemen üstünde 16 kN/m², hemen altında 13.0 kN/m² olmaktadır; 6 m derinlikte σ′ₒ = 48 + 3(18 − 9.81) = 72.57 kN/m², σ′ₐ = 19.67 kN/m² ve u = 29.43 kN/m² olmaktadır:

Pa=12(3)(16)+(3)(13.0)+12(3)(36.1)=24+39.0+54.15=117.15kN/m
z‾=24(3+33)+39.0(32)+54.15(33)117.15=1.78m

5KaynaklarBaşvurulan kaynaklar.

  • Das, B.M. (2018). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage Learning.
  • Rankine, W.M.J. (1857). On the stability of loose earth. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 147, 9–27.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi duvarınıza etkiyen Rankine basıncını dakikalar içinde bulun

  • Aktif ya da pasif basınç tabaka tabaka, bileşkeler ve yükseklikleriyle, adım adım
  • Çekme bölgesi, yeraltı su seviyesi ve sürşarj içeren kohezyonlu zemin
  • Duvarın yanında ölçekli çizilmiş basınç diyagramları
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Telefonunuzda ve tarayıcınızda çalışır

Yanal toprak basıncı hakkında daha fazlası