GeoTerva Modülü açın

Teori · Şev stabilitesi

Sonsuz şev stabilitesi: zemin yüzeyine paralel bir düzlem; sızıntı ve deprem etkisiyle

Uzun ve düzgün bir şevin güvenlik sayısının, zemin yüzeyine paralel bir düzlem üzerinde nasıl bulunduğu: kütleden bir dilim, düzlem üzerindeki dayanım, drenajsız kil, şevdeki su, deprem ve grafikler; her sayı modülün kendi kodundan alınmıştır.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Sonsuz şev · Sonuçlar
Sonsuz şev modülü, Analiz et düğmesinden sonra: çizim ve yanındaki sonuçlar
Bu sayfada · 11 bölüm
  1. 1Sonsuz şev ve bu modül
  2. 2Temel fikir: kütleden bir dilim
  3. 3Kayma dayanımı ve güvenlik sayısı
  4. 4Drenajsız kil
  5. 5Şevdeki su
  6. 6Deprem, psödo-statik yaklaşım
  7. 7Grafikler
  8. 8Gerekli güvenlik sayısını veren derinlik ve açı
  9. 9Çözümlü örnek
  10. 10Modülün neyi kabul ettiği ve neleri yapmadığı
  11. 11Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-1820 dk okumaFree, no sign-up

Uçlarının etkisi ihmal edilebilecek kadar uzun bir şevde, zemin yüzeyine paralel bir düzlem üzerinde kayan ince bir zemin tabakası sonsuz şev durumunu oluşturmaktadır. Bu sayfada, modülün böyle bir düzlemin güvenlik sayısını nasıl belirlediği bölüm bölüm açıklanmaktadır: kütleden alınan bir dilimin düzlemde oluşturduğu gerilmeler, zeminin dayanımı, su, psödo-statik deprem ve gerekli güvenlik sayısına karşılık gelen derinlik ile şev açısı. Sayfa, modülün kendi koduyla hesaplanan bir çözümlü örnekle sona ermekte olup bu bölümdeki her sayı programın ürettiği değerdir.

First slide of the lecture slides: Infinite slopePDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

28 slides · PDF · 2.0 MB

1Sonsuz şev ve bu modülanalizin neye yanıt verdiği

Şev göçmelerinin önemli bir kısmı sığ niteliktedir: ince bir zemin tabakası, uçlarının etkisi önemsiz kalacak kadar uzun bir yamaç kesiminde, yüzeyin birkaç metre altında zemin yüzeyine paralel uzanan bir yüzey üzerinde kayar; yağışlı bir dönemin ardından ayrışmış zemindeki bir yarma ya da dolgu şevi ve kildeki doğal bir şev bu duruma örnektir (Şekil 1). Sonsuz şev, bu tür göçmeler için geliştirilmiş modeldir. Şev sonsuz uzunlukta kabul edildiğinden göçme düzleminin her noktası aynı durumdadır ve kütleden alınan tek bir dilim kütlenin tamamını temsil eder; bir dilimin dengesi birkaç satırla ifade edilebilmektedir.

dilimβHzemin yüzeyiyeraltı su seviyesi — şeve paralelgöçme düzlemi — zemin yüzeyine paraleldüzlemin altı: analize dâhil değilzemin: γ, c′, φ′ (ya da cu​)
Şekil 1. Sonsuz şev. Zemin yüzeyi yatayla β açısı yapan bir düzlemdir; göçme düzlemi buna paralel olup H düşey derinliğinde bulunmaktadır. Düzlemin üstündeki zemin — bir dilimi işaretlenmiştir — kayan kütleyi oluşturur; yeraltı su seviyesi, bulunduğu durumda, yine şeve paraleldir. Düzlemin altındaki zemin analize dâhil değildir.

Modül, girilen derinlikteki düzlemin güvenlik sayısını — düzlem üzerindeki zeminin kayma dayanımının, kütle ağırlığının düzlemde oluşturduğu kayma gerilmesine oranı olan FS değerini — hesaplamakta, ardından soruyu tersinden ele almaktadır:

  • FS değerinin dayandığı gerilmeler: ağırlıktan kaynaklanan normal gerilme σ ve kayma gerilmesi τ, boşluk suyu basıncı u, efektif gerilme σ′ ve dayanım τf;
  • güvenlik sayısının gerekli değere düştüğü düzlem derinliği Hreq ve FS = 1 olduğu kritik derinlik Hcr;
  • şev açısı βreq: girilen derinlikteki düzlemde gerekli güvenlik sayısını sağlayan en dik şev;
  • suyun etkisi: girilen su koşuluna ek olarak, aynı şevin boşluk suyu basıncı olmadan ve su zemin yüzeyindeyken güvenlik sayısı;
  • deprem: psödo-statik deprem tanımlandığında depremli durumun güvenlik sayısı ve akma katsayısı, yani kütlenin kaymaya başladığı yatay ivme;
  • FS değerinin şev açısına, düzlem derinliğine ve su koşuluna göre değişimini gösteren grafikler.

Düzlemin üstünde tek bir zemin bulunmaktadır. Zeminin dayanımı drenajlı — efektif kohezyon c′ ve efektif içsel sürtünme açısı φ′ — ya da drenajsız — toplam gerilmelerle, φ = 0 olmak üzere dayanım cu — olarak tanımlanır. Boşluk suyu koşulu yok, şeve paralel ve şev boyunca aşağı akan suyla bir yeraltı su seviyesi ya da bir boşluk suyu basıncı oranı ru olarak tanımlanır. Gerekli güvenlik sayısı bir girdidir: modül sonucu bu değerle karşılaştırır, istenecek değerin seçimi ise kullanıcıya bırakılmıştır. İsteğe bağlı psödo-statik deprem, dilimin ağırlığına yatay ve düşey birer kuvvet ekler.

2Temel fikir: kütleden bir dilimağırlık, düzlem ve düzlem üzerindeki gerilmeler

Kütleden, göçme düzlemi boyunca ölçülen uzunluğu b ve kesite dik doğrultudaki genişliği bir metre olan bir dilim alınsın (Şekil 2). Düzlem, zemin yüzeyinin H düşey derinliği kadar altındadır; dilim b cos β yatay genişliğine oturduğundan ağırlığı, birim hacim ağırlık ile hacmin çarpımına eşittir:

W=γHbcosβ(1)γ zeminin birim hacim ağırlığı, H düzlemin düşey derinliği, β şev açısı
WN′USEEbHdüzlemN = W cos βT = W sin βWβWdilimin ağırlığıN′düzlemin normal tepkisi (efektif)Utabana etkiyen boşluk suyu kuvvetiSdüzlemin kayma direnciTağırlığın düzlem boyunca bileşeniEyüzlere etkiyen kuvvetler: eşit ve zıt yönlü
Şekil 2. İki düşey yüz arasında kalan, kayan kütleye ait bir dilim. Yüzlere etkiyen eşit ve zıt yönlü E kuvvetleri denge denklemlerinden düşmektedir; geriye W ağırlığı ve düzlemin tepkisi — efektif normal tepki N′, boşluk suyu kuvveti U ve kayma direnci S — kalmaktadır. Küçük üçgen, ağırlığı düzleme dik ve düzlem boyunca olmak üzere iki bileşene ayırmaktadır.

Yan yüzler düşeydir. Şev sonsuz uzunlukta ve zemin her yerde aynı olduğundan, iki yüze etkiyen kuvvetler, büyüklükleri ne olursa olsun, eşit ve zıt yönlüdür ve dengeye katılmaz. Ağırlık, düzleme dik ve düzlem boyunca olmak üzere iki bileşene ayrılır: N = W cos β ve T = W sin β. Bu bileşenler düzlemin alanına (b × 1 m) bölündüğünde kütlenin düzlemde oluşturduğu gerilmeler elde edilir:

σ=Nb=σvcos2βτ=Tb=σvsinβcosβ(2)σv = γ H düzlem seviyesindeki toplam düşey gerilme; σ düzleme etkiyen normal gerilme, τ ise kayma gerilmesidir. Kütlenin şeve dik doğrultuda ölçülen kalınlığı H cos β kadardır

İki gerilmenin oranı τ / σ = tan β olup düzlemdeki gerilme şevin kendisi kadar eğiktir; aşağıdaki her formülde şev açısının yeniden yer almasının nedeni budur. Düzlemin üstündeki zeminin iki farklı birim hacim ağırlığı olduğunda — düzlemin üzerinde bir yeraltı su seviyesi bulunduğunda — toplam düşey gerilme iki kısmın toplamı olarak σv = γ (H − hw) + γsat hw biçiminde hesaplanır ve iki denklem aynen geçerliliğini korur.

3Kayma dayanımı ve güvenlik sayısıdüzlemde Mohr–Coulomb, kapalı çözümler, kritik derinlik

Düzlem üzerindeki zemin, dayanımı olan τf kayma gerilmesine kadar direnç gösterebilir. Drenajlı analizde bu değer, efektif normal gerilmeye — normal gerilmenin daneler tarafından taşınan kısmına, yani boşluk suyu basıncı u çıkarıldığında geriye kalan kısma — bağlı Mohr–Coulomb dayanımıdır (Şekil 3):

τf=c′+σ′tanφ′σ′=σ−u(3)c′ efektif kohezyon, φ′ efektif içsel sürtünme açısı
010203040020406080100120normal gerilme (kPa)kayma gerilmesi (kPa)τf​ = c′ + σ′ tan φ′c′u(σ, τ)(σ′, τ)(σ′, τf​)FS = τf​ / τ = 1.24
Şekil 3. Bölüm 9 içinde verilen çözümlü şev için, yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinin 2 m altındayken dayanım doğrusu τf = c′ + σ′ tan φ′ ve düzlemdeki gerilme durumu. Toplam normal gerilme σ, boşluk suyu basıncı u kadar azalarak efektif gerilme σ′ değerine iner; güvenlik sayısı, bu efektif gerilmede yeşil noktanın yüksekliğinin kırmızı noktanınkine oranıdır.

Güvenlik sayısı, dayanımın karşılanması gereken gerilmeye oranıdır; kohezyon ve sürtünme, dilim tam sınır dengesinde tutulana kadar aynı katsayıyla azaltılır:

FS=τfτ=c′+σ′tanφ′τ(4)1 değerinin üzerindeki FS bir güvenlik payını, FS = 1 sınır dengeyi ifade eder; FS 1 değerinin altında olduğunda kütle bu düzlem üzerinde tutunamaz

Boşluk suyu basıncı bulunmadığında σ′ = σ olur ve Denklem (2) ile verilen gerilmeler güvenlik sayısının kapalı ifadesini verir:

FS=c′γHcos2βtanβ+tanφ′tanβ(5)kohezyon terimi düzlem derinleştikçe azalır; sürtünme terimi derinlikten bağımsızdır
  • Kohezyonsuz zemin (c′ = 0): FS = tan φ′ / tan β. Şev, içsel sürtünme açısından daha yatık olduğu sürece her derinlikte güvenlidir; bu sınır, kuru kum ya da çakılın doğal şev açısına karşılık gelir.
  • Kohezyonlu zemin: FS sığ bir düzlem için büyüktür ve düzlem derinleştikçe azalır. Yüzeye yakın bir düzlem kohezyonla, derin bir düzlem ise yalnızca sürtünmeyle tutunur.

Kritik derinlik ve gerekli güvenlik sayısına karşılık gelen derinlik

Şev içsel sürtünme açısından daha dik olduğunda (β > φ′) sürtünme tek başına kütleyi tutamaz; güvenlik sayısının 1 değerine düştüğü derinlik, FS = 1 alınarak Denklem (5) ifadesinden bulunur:

Hcr=c′γ1cos2β(tanβ−tanφ′)(6)Hcr derinliğinden daha derindeki bir düzlemin güvenlik sayısı 1 değerinin altındadır. β ≤ φ′ için kritik derinlik yoktur

Aynı şekilde, güvenlik sayısının gerekli FSreq değerini aldığı derinlik aşağıdaki ifadeyle verilir:

Hreq=c′γcos2β(FSreqtanβ−tanφ′)(7)FSreq tan β değerinin tan φ′ değerinden büyük olması durumunda; FSreq = 1 için bu derinlik Hcr olur

ve kohezyonsuz zemin için FSreq değerini sağlayan en dik şev tan βreq = tan φ′ / FSreq bağıntısından elde edilir. Bunlar kuru duruma ait ifadelerdir. Su ya da kohezyonun güvenlik sayısını derinliğe veya açıya daha karmaşık biçimde bağımlı kıldığı durumlarda modül aynı denklemi H ya da β için çözmektedir (Bölüm 8).

4Drenajsız kiltoplam gerilme, cu ve φ = 0

Drenaj olanağı bulamayacak hızda yüklenen ya da kazılan suya doygun bir kil, drenajsız dayanım cu ve φ = 0 ile toplam gerilmeler cinsinden analiz edilir; yumuşak kildeki bir yarmanın kısa dönem durumu buna örnektir. Dayanım normal gerilmeye bağlı olmadığından boşluk suyu basıncı girilmez ve güvenlik sayısı, dayanımın Denklem (2) ile verilen kayma gerilmesine oranıdır:

FS=cuτ=cuγHsinβcosβ=2cuγHsin2β(8)toplam gerilme, φu = 0

Kayma gerilmesi τ = (γ H / 2) sin 2β, 45° eğimli şevde en büyük değerini alır ve FS derinlikle ters orantılıdır: iki kat derindeki bir düzlemin güvenlik sayısı yarıya iner. Belirli bir derinlikte drenajsız koşulda stabil olan bir kil, drenaj gerçekleştikten sonra stabil olmayabilir: aynı şevin uzun dönem durumu, yeraltı suyunun oluşturduğu boşluk suyu basınçlarını ve drenajlı dayanım parametreleri c′, φ′ değerlerini içerir ve drenajlı analizle incelenir.

Denklem (8) ile verilen güvenlik sayısı 45° değerinden daha dik şevlerde yeniden artar; bunun tek nedeni, belirli bir düşey derinlikteki düzlemin üzerindeki kütlenin şev dikleştikçe incelmesidir. Modül, yataydan başlayarak artırılan şev açıları arasında gerekli güvenlik sayısının hâlâ sağlandığı en dik açıyı raporlamaktadır.

5Şevdeki suşeve paralel sızıntılı yeraltı su seviyesi ve boşluk suyu basıncı oranı

Su, Denklem (3) içindeki efektif gerilme σ′ değerini düşüren boşluk suyu basıncı u aracılığıyla dayanımı azaltır. Yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinin zw (düşey olarak ölçülen) derinliğinde bulunduğunda, seviyenin üstündeki zeminin birim hacim ağırlığı γ, altındaki zeminin ise γsat alınır ve düzlemin üzerindeki su yüksekliği hw = H − zw olur (Şekil 4). Düzlem seviyesinde ya da altında bulunan bir yeraltı su seviyesi düzlemde su basıncı oluşturmaz.

PQhw​ cos²βhw​hw​ cos βzemin yüzeyiyeraltı su seviyesi: basınç sıfırgöçme düzlemiakım çizgileriEşpotansiyel çizgisiPQ üzerinde hidrolik yükP ve Q noktalarında aynıdır.Q noktasında basınç sıfırdır;dolayısıyla P noktasındaki basınç yüküP'den Q'ya olan yükseklik farkıdır:u / γw​ = hw​ cos²β
Şekil 4. Şeve paralel sızma. Yeraltı su seviyesi zemin yüzeyine paraleldir ve su, şev boyunca bu yüzeye paralel çizgiler üzerinde aşağı akar; bu nedenle eşpotansiyel çizgileri şeve diktir. Düzlemin P noktasından geçen eşpotansiyel çizgisi, basıncın sıfır olduğu yeraltı su seviyesindeki Q noktasına kadar uzanır; P noktasındaki basınç yükü, P'den Q'ya olan yükseklik farkı olan hw cos²β değerine eşittir.

Şeve paralel yeraltı su seviyesi

Su, şev boyunca zemin yüzeyine paralel olarak aşağı akıyorsa P noktasından geçen eşpotansiyel çizgisi şeve dik doğrultudadır. Bu çizginin P'den yeraltı su seviyesine kadar olan uzunluğu hw cos β kadardır; çizgi boyunca hidrolik yük sabit ve Q noktasındaki basınç sıfır olduğundan P noktasındaki basınç yükü, P'den Q'ya olan yükseklik farkına, yani hw cos β × cos β değerine eşittir. Buna göre düzlemdeki boşluk suyu basıncı:

u=γwhwcos2β(9)γw = 9.81 kN/m³ suyun birim hacim ağırlığıdır. Su hareket hâlinde olduğundan bu basınç, hidrostatik basınç γw hw değerinden küçüktür

Denklem (9) ile efektif normal gerilme σ′ = σ − u olarak bulunur; dayanım ve güvenlik sayısı Denklem (3) ve Denklem (4) ifadelerinden elde edilir. Yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinde olduğunda hw = H ve σv = γsat H olur; dolayısıyla σ′ = (γsat − γw) H cos²β = γ′ H cos²β ve:

FS=c′γsatHcos2βtanβ+γ′γsattanφ′tanβ(10)γ′ = γsat − γw batık birim hacim ağırlık

Kohezyonsuz zeminde güvenlik sayısı bu durumda (γ′ / γsat) tan φ′ / tan β olur: γ′ / γsat yaklaşık yarıya eşit olduğundan, kuruyken neredeyse içsel sürtünme açısında durabilen bir kum ya da çakıl şevi, sızma şev yüzeyine paralel gerçekleştiğinde eğim tanjantının yaklaşık yarıya indirilmesini gerektirir.

Boşluk suyu basıncı oranı

Boşluk suyu basınçları bir yeraltı su seviyesinden değil de piyezometrelerden ya da bir akım ağından elde edildiğinde, düzlemin üstündeki zemin ağırlığının bir oranı olarak, yani boşluk suyu basıncı oranı ile ifade edilir:

ru=uγHFS=c′γHcos2βtanβ+(1−rucos2β)tanφ′tanβ(11)u = ru γ H. Şeve paralel sızmayla birlikte zemin yüzeyinde bulunan yeraltı su seviyesi ru = (γw / γsat) cos²β değerine karşılık gelir (yatık bir şevde yaklaşık 0.5); bu durumda Denklem (11), Denklem (10) ifadesine dönüşür

Efektif gerilmenin pozitif olmadığı durum

Boşluk suyu basıncı normal gerilmeden büyükse σ′ ≤ 0 olur: su zemini düzlemden kaldıracağından sürtünme etkiyemez; bu durumda modül dayanımı yalnızca kohezyon olarak alır ve bunu belirtir. Bu kadar yüksek bir boşluk suyu basıncı oranı, analiz edilen durumdan çok daha dik ya da çok daha ıslak bir duruma ait olduğundan girdilerin yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir.

6Deprem, psödo-statik yaklaşımdilime etkiyen yatay ve düşey kuvvet ve akma katsayısı

Modül depremi psödo-statik yaklaşımla hesaba katabilmektedir: sarsıntı, düzlemin üstündeki kütleye uygulanan ve g'nin bir oranı olarak ifade edilen sabit bir ivmeyle temsil edilir. Bu durumda Şekil 2 ile gösterilen dilime, W ağırlığına ek olarak şev boyunca aşağı yönde etkiyen yatay kh W kuvveti ile yukarı ya da aşağı yönde etkiyen düşey kv W kuvveti etkir (Şekil 5). kh ve kv kullanıcı tarafından girilen katsayılardır: modül bu katsayıları uygular, hiçbirini bir yönetmelikten almaz.

kh​ W / A(1 ∓ kv​) W / Abileşkeστβgöçme düzlemiσv​ cos βW / A, düzlemin birim alanına düşen ağırlıkkh​ W / Adepremin yatay kuvveti(1 ∓ kv​) W / Aağırlığın düşey kısmıσ, τbileşkenin düzlemdeki bileşenleri
Şekil 5. Deprem etkisinde düzleme birim alan başına etkiyen kuvvetler. Yatay kuvvet kh W / A ile ağırlığın düşey kısmı (1 ∓ kv) W / A toplanarak bileşkeyi oluşturur; bileşke, düzlemdeki normal gerilme σ ve kayma gerilmesi τ bileşenlerine ayrılır. Şekil, görülebilecek büyüklükte olmak üzere kh = 0.3 ve yukarı yönlü kv = 0.1 ile çizilmiştir; sayfanın yatay ve düşey doğrultuları gerçek doğrultulardır, düzlem ise β açısıyla eğiktir.

Düzlemin birim alanı başına ağırlık W / A = σv cos β olarak ifade edilir. Yukarı yönlü düşey ivme kütleyi hafifletir, (1 − kv) W / A; aşağı yönlü ivme ise ağırlığı artırır, (1 + kv) W / A; yatay kuvvet kh W / A değerindedir. Kuvvetler toplanıp bileşke düzlemin normali ve teğeti doğrultusunda bileşenlerine ayrıldığında depremli durumun gerilmeleri elde edilir:

σ=σvcosβ[(1∓kv)cosβ−khsinβ]τ=σvcosβ[(1∓kv)sinβ+khcosβ](12)üst işaret: kv yukarı yönlü; alt işaret: kv aşağı yönlü. kh = kv = 0 için bu ifadeler Denklem (2) ile verilen statik gerilmelere dönüşür

Boşluk suyu basıncı statik değerindedir: sarsıntı ek boşluk suyu basıncı oluşturmaz; dolayısıyla σ′ = σ − u ifadesinde statik suya ait u kullanılır ve depremli durumun güvenlik sayısı yeni σ ve τ değerleriyle FSeq = τf / τ olarak hesaplanır. Yatay kuvvet düzlemdeki normal gerilmeyi azaltıp kayma gerilmesini artırdığından, yük büyürken sürtünme azalır. σ′ artık pozitif değilse, statik durumda olduğu gibi sürtünme sıfır alınır ve yalnızca kohezyon hesaba katılır.

Düşey kuvvetin etki yönü

Modül düşey kuvveti yukarı ve aşağı yönde dener, daha düşük güvenlik sayısı veren yönü esas alır ve hangi yönün seçildiğini belirtir. Sürtünmeli bir zeminde belirleyici yön genellikle yukarı yöndür: bu kuvvet kütleyi hafifletir ve normal gerilmenin bir kısmını ortadan kaldırır. Toplam gerilmelerle analiz edilen bir kilde dayanım cu normal gerilmeye bağlı olmadığından, kayma gerilmesini artıran aşağı yönlü kuvvet belirleyici olur.

Akma katsayısı

Akma katsayısı ky, kv girilen değerindeyken güvenlik sayısını 1 değerine düşüren yatay katsayıdır. Kuru kohezyonsuz zemin ve kv = 0 için, yukarıdaki gerilmelerde FSeq = 1 konularak elde edilir:

ky=tanφ′−tanβ1+tanφ′tanβ=tan(φ′−β)(13)β açılı bir düzlem üzerinde duran ve sürtünme açısı φ′ olan bir bloğun katsayısı (Newmark, 1965); şev, sürtünme açısı kadar dik olduğunda sıfırdır

Diğer tüm durumlarda — kohezyon, su ya da kv bulunduğunda — modül bu katsayıyı, kh değerini sıfırdan başlayarak FS = 1 olana kadar artırarak bulur. ky g değerinin altında kalan bir sarsıntı kütleyi harekete geçirmez, bu değeri aşan bir sarsıntı ise harekete geçirir; kütlenin bu durumda ne kadar yerdeğiştireceği bir kayan blok analizinin konusudur ve modül bu analizi yapmamaktadır.

Depremli durumun, statik değerin yanında girilen kendine ait bir gerekli güvenlik sayısı vardır; modül sonucu bu değerle karşılaştırır, değerin seçimini ise kullanıcıya bırakır. Katsayıların belirlenmesi mühendise aittir: modül hiçbir katsayıyı bir yönetmelikten almaz ve hiçbirini bir yönetmeliğe göre denetlemez.

7Grafiklergüvenlik sayısının şev, derinlik ve suya göre değişimi

Grafikler sekmesi, diğer girdiler girildiği hâliyle korunarak güvenlik sayısının şev açısına, düzlem derinliğine ve su koşuluna (su seviyesinin derinliği, ru oranı ya da cu) göre değişimini ve üzerinde düzlemin gerilme noktası işaretlenmiş dayanım doğrusunu çizer. Şekil 6, Bölüm 9 içinde verilen çözümlü şeve aittir:

şev açısına göre (H = 6 m)0.00.51.01.52.02.53.001020304050şev açısı β (°)güvenlik sayısıdüzlem derinliğine göre (β = 15°)0.00.51.01.52.02.53.002468101214düzlemin düşey derinliği H (m)güvenlik sayısıboşluk suyu basıncı yokyeraltı su seviyesi zemin yüzeyinin 2 m altındasu zemin yüzeyindeFS = 1
Şekil 6. Çözümlü şevin güvenlik sayısının şev açısına (solda, H = 6 m) ve düzlem derinliğine (sağda, β = 15°) göre değişimi; boşluk suyu basıncı olmadan, yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinin 2 m altındayken ve su zemin yüzeyindeyken. Halka, girildiği hâliyle şevi göstermektedir.
  • Şev açısına göre güvenlik sayısı sürekli olarak azalır; eğriler arasındaki uzaklık, suyun güvenlik payının ne kadarını ortadan kaldırdığını göstermektedir. Bir eğrinin FSreq düzeyini kestiği şev açısı βreq değeridir.
  • Derinliğe göre kohezyonlu bir zeminin eğrisi, yüzeydeki büyük bir değerden sürtünmenin belirlediği bir düzeye doğru azalır; eğrinin FS = 1 düzeyini kestiği nokta kritik derinliktir. Yeraltı su seviyesi, suyun düzleme ilk ulaştığı derinlikte eğride bir kırılma oluşturur: bu derinliğin üstünde kuru zeminin eğrisi izlenir.
  • Su koşuluna göre güvenlik sayısı, yeraltı su seviyesi derinleştikçe artar, ru büyüdükçe azalır; bu durum, drenajlı bir şevin belirlenmesi güç olan boşluk suyu basıncına ne ölçüde bağlı olduğunu göstermektedir.

Psödo-statik deprem tanımlandığında her grafikte depremli durum ikinci, turuncu bir çizgi olarak yer alır ve modelin halkası iki kez görünür (kırmızı: statik, turuncu: depremli). Beşinci bir grafik, güvenlik sayısının kh değerine göre değişimini verir; çizginin FS = 1 düzeyini kestiği nokta akma katsayısıdır.

8Gerekli güvenlik sayısını veren derinlik ve açıSonuçlar sekmesinde neyin ve nasıl raporlandığı

Sonuçlar sekmesi, güvenlik sayısı ve bu sayının gerekli değerle karşılaştırılmasının yanı sıra şunları vermektedir:

  • Hreq — girilen şev açısında FS değerinin FSreq değerine düştüğü düzlem derinliği. Zemin yüzeyinden aşağı doğru inildiğinde koşulun ilk kez sağlanamadığı derinliktir; güvenlik sayısı hiçbir derinlikte bu değere düşmüyorsa kartta sınır yok ifadesi yer alır.
  • βreq — yataydan başlanarak açı artırıldığında, girilen derinlikteki düzlemde FSreq değerinin hâlâ sağlandığı en dik şev açısı; modülün incelediği tüm açılarda sağlanıyorsa 70° üzerinde ifadesi gösterilir.
  • Hcr — FS = 1 olan kritik derinlik. φ′ açısından daha yatık bir şevde olduğu gibi, güvenlik sayısı her derinlikte 1 değerinin üzerinde kalıyorsa kritik derinlik yoktur.
  • Boşluk suyu basıncı olmadan ve su zemin yüzeyindeyken FS — aynı şev, zemin ve derinlik için yalnızca su koşulu değiştirilerek elde edilen değerler; modelde su bulunduğunda gösterilir ve sonucun alt ve üst sınırlarını oluşturur.
  • FSeq ve ky — psödo-statik deprem tanımlandığında, depremli durumun kendi gerekli değeriyle karşılaştırılan güvenlik sayısı ve akma katsayısı; Hreq,eq ve βreq,eq, depremli durumun bu değere ulaştığı derinlik ve açıdır (Bölüm 6).

Hesaplar sekmesi her adımı denklemi ve bu modele ait sayılarla, gerilmelerin yanında da kapalı ifadeleri vererek yazar; Hreq, βreq ve Hcr, kapalı çözümün bulunduğu durumlarda bu çözümle (Denklem (7), Denklem (6)), bulunmadığı durumlarda ise güvenlik sayısı denkleminin derinlik ya da açı için çözülmesiyle belirlenir.

9Çözümlü örnekher sayı modülün kendi koduyla hesaplanmıştır

Model sekmesinin açılışta yüklediği model: 15° eğimli bir şev, 6 m düşey derinlikte bir düzlem, γ = 17.8 kN/m³, c′ = 10 kPa ve φ′ = 20° olan bir zemin; boşluk suyu basıncı yoktur. Aşağıdaki tüm sayılar, sayfa açılırken modülün kendi koduyla hesaplanmaktadır.

Gerilmeler ve güvenlik sayısı

σv=γH=17.8×6=106.80kPa
σ=σvcos2β=106.80×0.93301=99.65kPaτ=σvsinβcosβ=106.80×0.25000=26.70kPaDenklem (2) ile
τf=c′+σtanφ′=10+99.65×0.36397=46.27kPaFS=46.2726.70=1.733Denklem (3) ve Denklem (4) ile

Aynı sayı Denklem (5) kapalı ifadesinden de elde edilir: kohezyon terimi 0.3745, sürtünme terimi tan 20° / tan 15° = 1.3584 olup bu iki terimin toplamı 1.7329 değerini verir.

Güvenlik sayısının 2 olduğu derinlik

Hreq=c′γcos2β(FSreqtanβ−tanφ′)=1017.8×0.93301×(2×0.26795−0.36397)=3.50mDenklem (7) ile. Şev φ′ açısından daha yatık olduğundan kritik derinlik yoktur: FS her derinlikte 1 değerinin üzerinde kalır

Farklı su koşullarında aynı şev

Tablo 1. Çözümlü şev (β = 15°, H = 6 m, γ = 17.8 kN/m³, γsat = 19.5 kN/m³, c′ = 10 kPa, φ′ = 20°), farklı boşluk suyu koşullarında
Durumσv (kPa)σ (kPa)u (kPa)σ′ (kPa)τ (kPa)τf (kPa)FS
Boşluk suyu basıncı yok106.899.60.099.626.746.31.73
Yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinin 2 m altında, akım şeve paralel113.6106.036.669.428.435.31.24
Yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinde, akım şeve paralel117.0109.254.954.229.229.71.02
Boşluk suyu basıncı oranı ru = 0.25106.899.626.772.926.736.61.37
Drenajsız kil, cu = 40 kPa (toplam gerilme)106.899.60.099.626.740.01.50
Psödo-statik deprem, kh = 0.15, kv = 0.05, boşluk suyu basıncı yok106.890.70.090.740.343.01.07
Drenajsız satır, cu = 40 kPa olan bir kilin toplam gerilmelerle analizine karşılık gelir: bu satırda σ′ toplam normal gerilmeyi gösterir ve τf = cu alınmıştır. Son satırda σ ve τ, depremli duruma ait değerlerdir (Denklem (12)).

Su, güvenlik sayısını 1.73 değerinden 1.24 değerine düşürmektedir (yeraltı su seviyesi zemin yüzeyinin 2 m altındayken; su, seviyenin altında ağırlığı, düzlemde ise boşluk suyu basıncını artırmaktadır); su zemin yüzeyinde olduğunda ise güvenlik sayısı 1.02 değerine, yani sınırın ancak biraz üzerine inmektedir. 0.25 değerindeki boşluk suyu basıncı oranı 1.37, drenajsız kil ise 1.50 güvenlik sayısı vermektedir. Kuru durumda rahat bir güvenlik payına sahip olan şev, ıslak durumda bu payı yitirmektedir; modülün kuru durumdaki ve su zemin yüzeyindeyken elde edilen güvenlik sayılarını sonucun yanında göstermesinin nedeni budur. Son satırdaki psödo-statik deprem, kuru şevin güvenlik sayısını 1.73 değerinden 1.07 değerine düşürmektedir (yukarı yönlü düşey kuvvet belirleyicidir); güvenlik sayısını 1 değerine indiren yatay katsayı ky = 0.175 olarak bulunmuştur.

10Modülün neyi kabul ettiği ve neleri yapmadığıkabuller ve sınırlar tek bir yerde

Her hesap belirli kabullere dayanır. Modül bu kabulleri sonuçlara nasıl yansıdıklarına göre sınıflandırmaktadır:

  • Model — sonsuz uzunlukta bir şev: zemin yüzeyi bir düzlem, göçme yüzeyi ise buna paralel ve H düşey derinliğinde bir düzlem olarak kabul edilmiştir; kayan kütlenin uçları analizde rol oynamamaktadır. Düzlemin her noktası aynı durumdadır; analiz iki boyutlu olup kesite dik doğrultuda bir metre genişlik için yapılmaktadır.
  • Zemin — düzlemin üstünde, girilen dayanım ve birim hacim ağırlığa sahip tek bir zemin bulunmaktadır. Tabakalanma, şev boyunca ya da derinlikle değişen zemin özellikleri ve derinlikle artan dayanım bu modelin kapsamında değildir; zayıf bir tabakanın sınırındaki bir göçme düzlemi, ele alınan durum buna uygunsa kütlenin tamamı için o tabakanın özellikleriyle ya da Şev stabilitesi modülünde analiz edilir.
  • Su — şeve paralel bir yeraltı su seviyesi ve zemin yüzeyine paralel olarak şev boyunca aşağı akan su (u = γw hw cos²β) ya da boşluk suyu basıncı oranı ru kabul edilmiştir. Başka akım biçimleri modelin kapsamı dışındadır; boşluk suyu basıncı yağıştan ya da zeminin geçirimliliğinden hesaplanmaz.
  • Dayanım — drenajlı durumda efektif gerilmelerle Mohr–Coulomb, toplam gerilmelerle ise φ = 0 olmak üzere cu kullanılmıştır. Düzlemdeki efektif gerilmenin pozitif olmadığı durumlarda sürtünme sıfır alınmış, kohezyon korunmuştur. Rezidüel dayanım, ilerleyen (progresif) göçme ve bitki köklerinin etkisi modellenmemektedir; daha önce kaymış bir şev için dayanım, diğer girdiler gibi kullanıcı tarafından girilir.
  • Deprem — yalnızca psödo-statik yaklaşım: düzlemin üstündeki ağırlığa, g'nin oranları olarak ifade edilen sabit yatay ve düşey ivmeler uygulanmıştır. Sarsıntı ek boşluk suyu basıncı oluşturmaz; sarsıntının büyümesi, süresi, gevşek ve suya doygun zeminde oluşan artık boşluk suyu basıncı ve kalıcı yerdeğiştirme analizin kapsamı dışındadır. Katsayılar mühendis tarafından belirlenir; hiçbiri bir yönetmelikten alınmaz.
  • Kapsam dışında kalanlar — sürşarj, çekme çatlağı, donatı ve şev topuğundaki bir duvar. Güvenlik sayısı, tek bir derinlikteki tek bir düzleme aittir; kritik derinlik ve grafikler güvenlik sayısının derinlikle değişimini göstermekle birlikte modül, zemin yüzeyine paralel olmayan daha zayıf bir düzlem araştırmamaktadır.

Sonsuz şev, uzun ve üniform bir şevdeki sığ kayma için uygun modeldir. Şevin düzlem derinliğine göre kısa olduğu ya da zemin veya su koşullarının şev boyunca değiştiği durumlarda uçların etkisi önem kazanır ve bu modelin güvenlik sayısı şevin gerçek güvenlik sayısını yansıtmaz; bu tür durumlar için herhangi bir biçimdeki kütleyi dilimlere ayıran Şev stabilitesi modülü uygun araçtır.

11Kaynaklarsonsuz şev, boşluk suyu basıncı oranı ve akma katsayısı

  • Das, B.M. (2018). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage Learning, Boston. Bölüm 15, Slope Stability: sonsuz şev, Kısım 15.2–15.4.
  • Skempton, A.W. and DeLory, F.A. (1957). Stability of natural slopes in London Clay. Proceedings of the 4th International Conference on Soil Mechanics and Foundation Engineering, London, 2, 378–381.
  • Bishop, A.W. and Morgenstern, N.R. (1960). Stability coefficients for earth slopes. Géotechnique, 10(4), 129–150.
  • Duncan, J.M., Wright, S.G. and Brandon, T.L. (2014). Soil Strength and Slope Stability, 2nd ed. Wiley, Hoboken.
  • Newmark, N.M. (1965). Effects of earthquakes on dams and embankments. Géotechnique, 15(2), 139–160.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi şevinizin güvenlik sayısını dakikalar içinde bulun

  • Gerekli değere karşı güvenlik sayısı; statik durumda ve depremli durumda
  • Gerekli güvenlik sayısını veren derinlik ve şev açısı ile kritik derinlik
  • Güvenlik sayısının açıya, derinliğe, suya ve depreme göre değişimini gösteren grafikler
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Çevrimiçi: kurulum yok, donanım kilidi yok; telefonda, tablette ya da bilgisayarda

Şev stabilitesi hakkında daha fazlası