GeoTerva Modülü açın

Teori · Oturma

Konsolidasyon oturması: gerilme yolu, şişme, yeniden sıkışma ve zaman

Kil tabakalarının birincil konsolidasyon oturmasının, her dilimin tüm gerilme yolu boyunca nasıl bulunduğu: başlangıç durumu, kazı ve şişme, yeniden sıkışma, bakir sıkışma, temel altındaki gerilme artışı ve oturmanın zamanla değişimi; modülün uyguladığı formüllerle birlikte.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Konsolidasyon oturması · Sonuçlar
Konsolidasyon oturması modülü, Analiz et düğmesinden sonra: çizim ve yanındaki sonuçlar
Bu sayfada · 15 bölüm
  1. 1Kapsam
  2. 2Gerilme yolu
  3. 3Dilimler ve başlangıç gerilmeleri
  4. 4Ön konsolidasyon basıncı
  5. 5Kazı — yük boşalması ve şişme
  6. 6Gerilme artışı — Boussinesq
  7. 7Oturma hesabının derinliği
  8. 8Sıkışma rejimleri
  9. 9Oturmanın ölçüldüğü seviye
  10. 10mv yöntemi
  11. 11Zamana bağlı konsolidasyon
  12. 12Renk bandı alanları
  13. 13İşaret düzeni ve kabuller
  14. 14Kapsam dışında kalanlar
  15. 15Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-189 dk okumaFree, no sign-up

Modülde, bir temel altındaki kil tabakalarının birincil konsolidasyon oturması, her dilimin gerilme geçmişi izlenerek hesaplanmaktadır: başlangıç durumu, kazıya bağlı yük boşaltma ve şişme, ön konsolidasyon basıncına kadar yeniden yükleme, bu basıncın ötesinde bakir sıkışma ve — Cv tanımlandığında — oturmanın zamanla gelişimi. Hesap tek boyutlu ve analitiktir: hidrostatik boşluk suyu basıncı, Boussinesq gerilme artışı ve Terzaghi konsolidasyon kuramı kullanılmaktadır.

First slide of the lecture slides: Consolidation settlementPDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

42 slides · PDF · 1.2 MB

1Kapsam

Profildeki tüm tabakalar kildir; başka bir zemin türü tanımlanamaz. Ani (elastik) oturma, Elastik oturma modüllerinin — biri kohezyonlu, diğeri granüler zeminler için — konusudur; 2B oturma modülü ise her iki tür tabakadan oluşan bir profilde bunları birleştirmektedir: kil tabakalarında konsolidasyon ve ani oturma, granüler tabakalarda ani oturma.

2Gerilme yolu

σ′v0 → σ′exc → σ′v0 → σ′p → σ′final Cs (şişme) → Cs (geri dönüş) → Cr → Cc

Hesap hiçbir zaman başlangıç gerilmesinden nihai gerilmeye tek adımda yapılmamaktadır. Kazı efektif gerilmeyi azaltmakta ve kil, yük boşaltma doğrusu (Cs) boyunca şişmektedir. Yapı zemini yeniden yüklediğinde kil önce aynı doğru boyunca σ′v0 değerine geri döner — kabarma geri kazanılır —, ardından σ′p değerine kadar Cr ile yeniden sıkışır ve nihai gerilme σ′p değerini aştığında bakir sıkışma doğrusu (Cc) boyunca sıkışır. σ′p geçmişte ulaşılmış en büyük gerilmedir ve kazıyla azalmaz.

Bu nedenle yük boşaltma–yeniden yükleme çevrimi başlangıç gerilmesinde kapanır: yalnızca kaldırılan örtü yükünü geri getiren bir yük her dilimi başlangıç durumuna döndürür ve Cs ile Cr değerleri ne olursa olsun, efektif gerilmede net bir artış olmadıkça başlangıçtaki zemine göre oturma oluşmaz.

3Dilimler ve başlangıç gerilmeleri

Temel seviyesi ile hesap derinliği zlim arasındaki her tabaka Δz kalınlığında dilimlere ayrılmaktadır (dilimler yeraltı su seviyesinde ayrıca bölünür); tüm gerilmeler dilim orta noktasında hesaplanmaktadır.

σv0 = Σ γi·hi    u0 = γw·(z − zw)    σ′v0 = σv0 − u0

Yeraltı su seviyesinin üzerinde γ, altında γsat kullanılmaktadır. Başlangıçtaki zemin gerilmeleri, sonraki tüm aşamalar için referans alınmaktadır.

4Ön konsolidasyon basıncı

σ′p = OCR · σ′v0 ya da σ′p = laboratuvar değeri (≥ σ′v0)

Her model için tek bir tanım kullanılmaktadır. OCR = 1, normal konsolide kile karşılık gelir: σ′p = σ′v0 olup başlangıç gerilmesinin ötesindeki her yükleme bakir sıkışmadır. σ′v0 değerinin altında kalan bir laboratuvar σ′p değeri, uyarı verilerek σ′v0 değerine yükseltilmektedir — konsolidasyonunu tamamlamamış (az konsolide) kil kapsam dışındadır.

5Kazı — yük boşalması ve şişme

qremoved = σ′v0(Dexc)    Δσexc = −qremoved·Iexc(z′)    σ′exc = σ′v0 + Δσexc
ΔHheave = −Cs·ΔH/(1+e0) · log10(σ′v0 / σ′exc)

Kaldırılan yük, kazı tabanındaki başlangıç efektif örtü yüküdür (yeraltı su seviyesi değişmediğinden, bu seviyenin altında batık ağırlık kaldırılmış olur). Iexc, kazı planının Boussinesq etki faktörüdür; geniş bir kazı için 1 alınır. Kabarma negatiftir: hesabın tamamında oturma pozitif, kabarma negatif alınmaktadır. Cs girilmediğinde Cs = Cr kullanılmakta ve bu durum raporda belirtilmektedir.

6Gerilme artışı — Boussinesq

Δσload = qgross·Iz(z′),   z′ = z − Df

B × L dikdörtgeninin merkezi altında, Newmark köşe faktörüyle: Iz = 4·Icorner(m = B/2z′, n = L/2z′)

Icorner = (1/4π)·[ (2mn√V / (V + m²n²))·((V + 1)/V) + atan(2mn√V / (V − m²n²)) ],   V = m² + n² + 1

(V < m²n² olduğunda arktanjant terimine π eklenir). B genişliğindeki şeridin orta ekseni altında: Iz = (α + sin α)/π, burada α = 2·atan(B/2z′). z′ = 0 için Iz = 1 olur. Orta eksen dışındaki noktalarda — renk bantlı alanlar için — dikdörtgen, söz konusu noktada köşe dikdörtgenlerine ayrılmakta, şerit için ise iki kenar açısını içeren genel çözüm kullanılmaktadır.

σ′final = σ′exc + Δσload qnet = qgross − qremoved (raporda verilir, tek bir adım olarak kullanılmaz)

7Oturma hesabının derinliği

Temel altındaki gerilme artışı derinlikle azalır, ancak hiçbir zaman sıfır olmaz; bu nedenle dilim sıkışmalarının toplanması için bir alt sınır gereklidir: hesap derinliği zlim.

Etki derinliği: Iz(z′) = p → zlim = Df + z′ (merkez altında Δσload = p · qgross)

Etki derinliği kuralında tabakalar, temel merkezi altındaki Boussinesq gerilme artışının uygulanan gerilmenin p katına düştüğü derinliğe kadar sıkıştırılır; yaygın olarak %10 alınmaktadır. Aynı plan boyutlarındaki bir kazının boşaltılması da aynı etki faktörüne bağlı olduğundan, derinlik qgross ya da qnet üzerinden okunsun aynı çıkmaktadır. Derinlik temel boyutuyla birlikte artar: p = %10 için z′ ≈ 2.09 B (kare), 2.55 B (L = 1.5 B), 2.92 B (L = 2 B), 4.33 B (L = 5 B) ve 6.34 B (şerit) olarak elde edilir (1.40 B, 1.71 B, 1.94 B, 2.68 B ve 3.13 B; p = %20 alındığında). 20 × 30 m boyutlarındaki bir radyede bu derinlik tabanın yaklaşık 51 m altına ulaşmaktadır.

Zemin profili zlim seviyesinin üzerinde sona eriyorsa, son tabakanın aynı özelliklerle zlim seviyesine kadar devam ettiği (zaman analizinde ise orada sona erdiği) kabul edilmektedir. Profil zlim seviyesinin altına uzanıyorsa, bu derinliğin altındaki zemin sıkıştırılmaz; zlim tarafından kesilen bir tabaka, drenaj yolu için tüm kalınlığını korur. Profil tabanı kuralında hesap, kaya ya da sıkı çakıl üzerinde olduğu gibi son tabakada sonlandırılır; raporda o seviyede hâlâ etkiyen gerilme artışı verilmektedir.

Uygulamada kullanılan bir diğer ölçüt, gerilme artışını efektif örtü yüküyle karşılaştırmaktadır (Δσ = 0.2 · σ′v0); bu ölçüt ağır yüklü küçük bir temel altında daha derine ulaşır, hafif yüklü geniş bir radye altında ise çok daha yukarıda sona erer. Modülün etki derinliği kuralı yalnızca geometriye bağlı olduğundan, geniş bir radyenin sıkışabilir bölgesinin tamamı toplama dahil edilmektedir.

8Sıkışma rejimleri

Dilim için f = ΔH/(1+e0) ve σ′exc ≤ σ′v0 ≤ σ′p olmak üzere:

KoşulYeniden yüklemede dilim sıkışması
σ′exc ≤ σ′final ≤ σ′v0Sb = Cs·f·log10(σ′final/σ′exc) — kabarmanın bir kısmı geri alınır, başlangıç durumunun ötesinde sıkışma oluşmaz
σ′v0 < σ′final ≤ σ′pSb = Cs·f·log10(σ′v0/σ′exc)  +  Sr = Cr·f·log10(σ′final/σ′v0)
σ′v0 < σ′p < σ′finalSb  +  Sr = Cr·f·log10(σ′p/σ′v0)  +  Sv = Cc·f·log10(σ′final/σ′p)
σ′p = σ′v0 < σ′final (normal konsolide)Sb  +  Sv = Cc·f·log10(σ′final/σ′v0)
σ′final < σ′excCs ile ek şişme (negatif)
Sc = Σ (Sb + Sr + Sv) (bir tabakanın dilimleri üzerinden) Snet = Sc + Sheave

Kazı bulunmadığında σ′exc = σ′v0 ve Sb = 0 olur: başlangıç gerilmesinden itibaren klasik yeniden sıkışma ve bakir sıkışma elde edilir.

9Oturmanın ölçüldüğü seviye

Kazıyı izleyen bir temel inşası ardışık aşamalardan oluşur ve temel oturması, yerdeğiştirmelerin ölçüldüğü referansa bağlıdır; bu referans, Kazı aşamasındaki Kazı sonrası yerdeğiştirmeler seçimiyle belirlenir:

  • Korunur — doğal zeminden itibaren (varsayılan). Kazı aşamasının kabarması ayrı olarak gösterilir; temel oturması, yükleme sonundaki net deformasyondur: S = Sc + Sheave = Σ (σ′v0 ötesindeki sıkışma). Kaldırılan örtü yükünden büyük olmayan bir yük S = 0 verir; yük daha küçük olduğunda zemin ilk seviyesinin üzerinde kalır (bu durum raporlanır, oturma 0 alınır).
  • Yüklemeden önce sıfırlanır. Kazı aşamasının yerdeğiştirmeleri sıfırlanır ve oturma, kabarmış kazı tabanından itibaren ölçülür: S = Sc = Sb + Sr + Sv. Kabarmanın yeniden sıkışması oturma olarak sayılır; tam kompanse bir temel, tabanın kabardığı miktar kadar oturur. Yapı inşa edilmeden önce kazının, kabarmanın gelişmesine yetecek süre boyunca açık kaldığı durumda geçerli olan yaklaşım budur.

Her iki ölçü de her zaman yazdırılır; seçim, bunlardan hangisinin temel oturması olarak raporlanacağını, zaman eğrisinde çizileceğini ve sonuç bölümünde yazılacağını belirler.

10mv yöntemi

ΔH = mv·Δσ′·ΔHslice

Ayrı ve doğrusal bir hesap yoludur: aynı mv hem boşaltmada (kabarma = −mv·(σ′v0 − σ′exc)·ΔH) hem de yeniden yüklemede (Sc = mv·(σ′final − σ′exc)·ΔH; bunun σ′v0 değerine kadar olan kısmı geri alınan kabarmadır, Sb) kullanılır. Doğrusal olduğundan çevrim kendiliğinden kapanır. Cc, Cr, Cs ve e0 bu hesap yoluna katılmaz.

11Zamana bağlı konsolidasyon

Tv = Cv·t / Hdr²    U(Tv) = 1 − Σ (2/M²)·e−M²Tv,   M = π(2m+1)/2
Si(t) = Ui(t)·Sc,i    S(t) = Σ Si(t)    t = Tv·Hdr²/Cv (Tv,50 = 0.197, Tv,90 = 0.848)

Tek yönlü drenajda Hdr = H, çift yönlü drenajda H/2 alınır; burada H, tabakanın temel seviyesinin altında kalan kalınlığıdır (profilin ötesine devam eden son tabaka için zlim seviyesine kadar). Farklı Cv ve Hdr değerlerine sahip tabakalar farklı hızlarda konsolide olduğundan, profilin tamamına ait eğri tabaka eğrilerinin toplamıdır; profile ait t50 ve t90 süreleri bu toplamdan okunur. Tv = 0.05 değerinin altında erken zaman çözümü U = 2√(Tv/π) kullanılır. Eğri, yükleme oturmasına (Sc) aittir; şişmenin yüklemeden önce tamamlandığı kabul edilmektedir. Yerdeğiştirmeler doğal zeminden itibaren korunduğunda eğri kabarmadan başlayarak çizilir, S(t) = Sheave + Σ Ui(t)·Sc,i, ve net deformasyonda sona erer; yerdeğiştirmeler sıfırlandığında eğri sıfırdan başlar.

12Renk bandı alanları

Kontürler ve Oturma görünümleri, bir büyüklüğü tüm en kesit üzerinde en küçük ve en büyük değerleri arasında renk bantlarıyla gösterir; lejantta her üç sınırdan birinin değeri verilir. Doğal zeminin gerilmeleri yalnızca derinliğe bağlıdır; gerilme değişimleri temel seviyesinin altındaki her noktada Boussinesq çözümünü izler (üstünde sıfırdır); birim şekil değiştirme, oturma, kabarma ve net deformasyon, temel seviyesi ile zlim arasındaki dilimlerle aynı gerilme yolu kullanılarak hesaplanır. Bir noktadaki S(z), o nokta ile zlim arasındaki zeminin sıkışmasıdır; bu nedenle orta eksen üzerinde temel seviyesindeki değer temel oturmasına eşittir ve S(zlim) = 0 olur. zlim profilin altında kaldığında çizimler bu derinliğe kadar uzatılır.

Deformasyon alanları için sınıflar. Oturma, kabarma ve birim şekil değiştirme yükün altında en büyük, derinlerde ise küçüktür. Eşit bantlar kullanılsaydı kesitin alt kısmının tamamı ilk banda düşer ve görüntü, hareket temelin hemen altında duruyormuş gibi okunurdu. Bu nedenle söz konusu alanlar, en büyük değerin 1/1.5 katından başlayarak 2 · 3 · 5 · 7 · 10 · 1 × 300n sınırlarına sahip sınıflarla ve renkler sınıflara dağıtılarak gösterilir; her sınır lejantta yazılır. Gerilmeler, elastisite modülü ve işaret değiştiren net deformasyon otuz altı eşit bantla gösterilmeye devam eder.

13İşaret düzeni ve kabuller

  • Oturma pozitif, kabarma negatiftir: Snet = Sc + Sheave; temel oturması Snet (doğal zeminden itibaren) ya da Sc (kazı sonrasında yerdeğiştirmeler sıfırlanmış) olarak alınır. Üst bilgi çubuğunda birimlerin yanındaki seçici, gösterimi düşey yerdeğiştirmenin yukarı doğru pozitif olduğu kurala (oturma negatif, kabarma pozitif) çevirir; bu değişiklik sonuçlarda, tablolarda, çizimlerde ve raporda uygulanır. Hesap motoru, Hesaplar sekmesindeki türetim ile birim şekil değiştirmeler ve gerilmeler (basınç pozitif) klasik kurala bağlı kalır.
  • Temel seviyesi = kazı tabanı (kazı yoksa zemin yüzeyi).
  • Yeraltı su seviyesi kazıdan etkilenmez; boşluk suyu basıncı hidrostatiktir.
  • Dilimler için gerilmeler temel merkezinden geçen düşey üzerinde hesaplanır; alanlar bu hesabı kesitin tamamına genişletir.
  • Her aşamada e0 başlangıç boşluk oranıdır.
  • İkincil sıkışma (Cα) bu sürümün kapsamında değildir.

Bir modele uygulanan tüm kabuller, sonuçlarıyla birlikte listelenir (Uyarılar ve kabuller).

14Kapsam dışında kalanlar

  • Granüler tabakalar ve her tür zeminin ani (elastik) oturması — Elastik oturma modülleri ve 2B oturma.
  • SPT ya da CPT verilerine dayalı kum oturması, kaya oturması.
  • 2B/3B ya da sonlu elemanlar yöntemiyle konsolidasyon.
  • Taşıma gücü, sıvılaşma.

15Kaynaklar

  • Terzaghi, K. (1943). Theoretical Soil Mechanics. Wiley.
  • Newmark, N.M. (1935). Simplified computation of vertical pressures in elastic foundations. Univ. of Illinois Bulletin 429.
  • Das, B.M. (2016). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage.
  • Holtz, R.D., Kovacs, W.D., Sheahan, T.C. (2011). An Introduction to Geotechnical Engineering, 2nd ed. Pearson.
  • Craig, R.F., Knappett, J.A. (2012). Craig’s Soil Mechanics, 8th ed. Spon.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi temelinizin konsolidasyon oturmasını dakikalar içinde bulun

  • Her tabakanın oturması ve her birinin gerilme yolu
  • Oturma–zaman eğrisi
  • Kesit üzerinde gerilme ve oturma renk bantları
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Çevrimiçi: kurulum yok, donanım kilidi yok; telefonda, tablette ya da bilgisayarda

Oturma hakkında daha fazlası