GeoTerva Modülü açın

Teori · Destekli kazılar

Kumda destekli kazı: görünür basınç, destekler, kuşaklar ve kaplama

Destekli bir kazıya etkiyen basıncın nasıl bulunduğu ve desteklerin, kuşakların ve kaplamanın bu basınca göre nasıl tasarlandığı; her şekil, modülün kullandığı aynı sayılardan çizilmiştir.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

Kumda destekli kazı modülünün telefondaki görünümü: Analiz et işleminden sonra destekleriyle kazı, basınç zarfı ve yükler
Bu sayfada · 16 bölüm
  1. 1Destekli kazı ve elemanları
  2. 2Basıncın neden Rankine basıncı olmadığı
  3. 3Ölçülen destek yüklerinden görünür basınç
  4. 4Kum için basınç zarfı
  5. 5Su ve sürşarj
  6. 6Destekler: zarftan destek yüklerine
  7. 7Palplanşlar
  8. 8Kuşaklar
  9. 9Verilen elemanlar
  10. 10Çeliğin EN 1993-1-1 uyarınca doğrulanması
  11. 11Çeliğin AISC 360-22 uyarınca doğrulanması
  12. 12Zarfların gerçek kazılarla karşılaştırılması
  13. 13Kumdaki kazının tabanı: borulanma
  14. 14Yöntemin neyi kabul ettiği ve neleri dışarıda bıraktığı
  15. 15Çözümlü örnek
  16. 16Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-1831 dk okumaFree, no sign-up

Destekli bir kazı, taban altındaki gömme ile değil, karşılıklı kaplamalara iki yandan dayanan desteklerle açık tutulur. Bu sayfa kaynağı bölüm bölüm izlemektedir — görünür basınç zarfları, birden fazla tabakadan oluşan kum, su ve sürşarj, desteklerin, palplanşların ve kuşak kirişlerinin tasarımı, vaka çalışmaları ve tabanın borulanmaya karşı stabilitesi — ardından çelik elemanların doğrulanması gelmektedir; tüm şekiller modülün kullandığı sayılarla çizilmiştir.

First slide of the lecture slides: Braced cut in sandPDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

36 slides · PDF · 2.0 MB

1Destekli kazı ve elemanlarıDüşey dikmeler veya palplanşlar, kuşaklar ve destekler.

Düşey yüzlü derin kazılar — yoğun yapılaşmış bir caddedeki binanın bodrumu, aç-kapa tünel — geçici bir destek sistemiyle açık tutulur; bu sistem, kazı yüzünün arkasındaki zeminin göçmesini ve bununla birlikte yakındaki temellerde oturma ya da taşıma gücü kaybı oluşmasını önler. Yaygın olarak iki düzen kullanılmaktadır. Birincisinde, kazıya başlanmadan önce çelik veya ahşap düşey dikmeler çakılır ve kazı ilerledikçe aralarına yatay ahşap kaplama tahtaları yerleştirilir. İkincisinde, sürekli bir perde oluşturmak üzere önce birbirine kenetlenen palplanşlar çakılır. Her iki düzende de kazı her destek seviyesine ulaşır ulaşmaz yüz boyunca yatay kuşaklar tespit edilir ve basınç altında çalışan yatay çelik elemanlar olan destekler, kazıyı bir kuşaktan diğerine geçer.

ABCkesitkaplamakuşakdestek(a) dikmeler ve kaplama tahtaları — plankaplama tahtası · kuşak · desteks(b) palplanşlar — plans
Şekil 1. Yaygın iki düzen. Her ikisinde de zemin basıncı her seviyede kuşaklar tarafından toplanır ve perde boyunca s aralıklarla yerleştirilmiş destekler tarafından kazının bir yanından diğerine aktarılır.

Desteklerin, kuşakların ve kaplamanın seçilebilmesi için destek sisteminin maruz kalacağı yanal basıncın bilinmesi gerekir. Kuram, perdeye etkiyen toplam itkiyi verir; ancak bu itkinin perde boyunca nasıl dağıldığını vermez: dağılım; zemine, işin sırasına ve hızına, ekibe ve ekipmana bağlıdır. Bu nedenle tasarım basınçları, gerçek kazılarda ölçülen destek yüklerinden geriye doğru hesaplanan basınçları kuşatacak biçimde çizilmiş ampirik zarflardır.

Bu modül, düşey duvarlı ve herhangi sayıda seviyede yatay desteklerle desteklenen, kum içindeki bir kazı içindir — tek tabaka ya da tek bir aktif basınç katsayısına indirgenen birden fazla tabaka; tabanın üzerinde yeraltı su seviyesi ve kazının yanında sürşarj bulunabilir ya da bulunmayabilir. Ankrajlı ve eğik destekler, duvarın yerdeğiştirmesi ve duvar arkasındaki zeminin oturması ayrı konulardır; bu hesabın kapsamında değildir.

Modül kaplamayı palplanş olarak çizer. Dikme ve kaplama tahtası düzeninde destek yükleri ve kuşak momentleri aynıdır; bu durumda bir dikme, perdenin metresi başına momentin dikme aralığıyla çarpımını taşır; dolayısıyla dikmenin mukavemet momenti modüle bu aralığa bölünerek girilir.

2Basıncın neden Rankine basıncı olmadığıDuvar üst ucu etrafında döner.

Konsol bir istinat duvarı tabanı etrafında dönerek yer değiştirir ve Rankine aktif basıncı — üstte sıfır, altta en büyük — bu davranışı iyi tanımlar. Destekli bir perde ise ters yönde hareket eder. İlk destek kazı henüz sığ iken yerleştirilir ve bundan sonra perdenin üst ucu neredeyse hiç hareket etmez. Daha derindeki her kazı kademesi, desteği yerleştirilmeden önce kazılır ve bu iki işlem arasındaki süre derinlikle arttığından perde giderek daha aşağılarda içeri doğru eğilir: kazının sonunda perde üst ucu etrafında dönmüş olur.

ABCgörünürbasınç σaRankine aktifbaştan itibaren tutulukazı derinleştikçe yer değiştirirkazıpalplanşlar · destekler A–C · her destekte kuşak
Şekil 2. Perde üstte baştan itibaren tutulmakta, altta ise yer değiştirmektedir; bu nedenle perdeye etkiyen basınç (dolgulu alan), kesikli çizgiyle gösterilen Rankine üçgeni yerine geniş ve yaklaşık üniform bir dağılım göstermektedir.

Bundan, basınç için üç sonuç çıkmaktadır. Üst kısımda zemin neredeyse hiç hareket etmediğinden basınç sükûnetteki değere yakın kalır. Taban yakınında ise zemin plastik denge durumunun çok ötesinde yer değiştirdiğinden basınç Rankine aktif değerinin altına düşebilir. Bileşke itki Pa da perde üzerinde üçgen bir dağılımın üçte bir noktasından daha yukarıda, tabandan naH yükseklikte etkir; burada na, 1/3 değerinden büyüktür.

Bu itkinin büyüklüğü genel kama kuramı ile bulunabilir. Perde arkasında bir deneme göçme yüzeyi logaritmik spiral yayı olarak alınır ve bu yüzeyin ayırdığı kamanın dengesi, spiralin kutbuna göre momentler yazılarak kurulur:

r=roeθtanφ′(1)

Bu spiralin her yarıçapı eğriyi, eğrinin normaliyle φ′ açısı yapacak şekilde keser; bu nedenle yüzey üzerindeki normal ve sürtünme kuvvetlerinin bileşkesi kutuptan geçer ve moment denkleminden düşer. Geriye kamanın ağırlığı W, perde üzerindeki adezyon Ca = c′aH, spiral boyunca kohezyonun momenti MC ve perdenin normaliyle δ′ açısı yapan itki P kalır:

P=WlW−Cala−MClP,MC=c′2tanφ′(r2−ro2)(2)

Deneme birkaç yüzey için tekrarlanarak en büyük P değeri, yani aktif itki Pa elde edilir. Granüler bir zemin için bu değer, benzer bir duvar için Coulomb değerinden yaklaşık yüzde 15 ila 20 daha büyük çıkmaktadır. Ancak analiz, basıncın perde boyunca nasıl dağıldığı hakkında yine bir bilgi vermez ve na zemine ve sahaya özgü etkenlere bağlıdır. Destekli kazıların bunun yerine basınç zarflarıyla tasarlanmasının nedeni budur.

Modülde kama itkisi hesaplanmamaktadır. Kaynağın önerdiği şekilde destek sistemi, izleyen bölümlerde verilen ampirik zarflara göre tasarlanmaktadır.

3Ölçülen destek yüklerinden görünür basınçZarfların nasıl elde edildiği.

Destekli bir kazıdaki basınç yerden yere değişir ve her desteğin karşılaşabileceği en büyük yük için tasarlanması gerekir. Zarflar tam da bu amaçla oluşturulmuştur. Ölçüm donanımlı bir kazıda her destekteki yük ölçülür; bu yükün, desteğin hizmet ettiği perde alanına — yatay aralık s ile üstteki desteğe olan uzaklığın yarısı ve alttaki desteğe olan uzaklığın yarısının toplamının çarpımı — bölünmesiyle o şerit üzerinde bir görünür basınç elde edilir:

σ1=P1s(d1+d22),σi=Pis(di2+di+12)(3)

burada d1 ilk desteğin derinliği, di ise sonraki destekler arasındaki uzaklıklardır. Kazıdan kazıya bu şekilde elde edilen tüm diyagramları kuşatacak biçimde çizilen diyagram, görünür basınç zarfıdır.

σ1​P1​ ölçülenσ2​P2​ ölçülenσ3​P3​ ölçülenσ4​P4​ ölçülend2​/2 + d3​/2görünür basınçher destek yükü, hizmet ettiği perde şeridine yayılır: s × (komşu desteklere uzaklıkların yarısı)
Şekil 3. Ölçülen destek yüklerinin görünür basınçlara dönüştürülmesi: her yük, desteğinin hizmet ettiği perde şeridine yayılmıştır. Tasarım zarfı bu tür çok sayıda diyagramı kuşatacak biçimde çizilir.

Peck, kum için Berlin, Münih ve New York metro kazılarında gözlenen destek yüklerinden bu yolla zarflar oluşturmuş, aynı yöntemi yumuşak–orta katı killer ve katı killer için de uygulamıştır. Dolayısıyla bir zarf, herhangi bir andaki perde basıncı değildir; zarftan tek bir destek için alınan yükün ölçülen yüklere göre güvenli tarafta kalacağı şekilde çizilmiştir.

Tersinden okunduğunda bu hesap düzeni, modüldeki Her destek mafsal kabulüne karşılık gelir: üniform basınç altında her destek, komşu desteklere olan uzaklıkların orta noktaları arasındaki şeridi taşır. Varsayılan olan kaynağın kendi kabulü ise perdeyi farklı biçimde böler — destek yükleriyle ilgili bölüme bakınız.

4Kum için basınç zarfıtüm yükseklik boyunca σₐ = 0.65 γH Kₐ.

Kum için Peck zarfı bir dikdörtgendir: kazının tüm yüksekliği boyunca, Rankine aktif üçgeninin en büyük ordinatının yüzde 65 kadarına eşit tek bir basınç.

σa=0.65γHKa,Ka=tan2(45°−φ′2)(4)

γ kumun birim hacim ağırlığı, H kazı derinliği, Ka Rankine aktif katsayısı ve φ′ efektif içsel sürtünme açısıdır. Karşılaştırma amacıyla iki kil zarfı da yanında çizilmiştir; bunların biçimi γH/c stabilite sayısıyla belirlenir.

H/4H/4HσaKumσa = 0.65 γ H KaH/4H/4HσaYumuşak–orta katı kil (γH/c > 4)σa = max{ γH[1 − 4c/γH], 0.3 γH }H/4H/4HσaKatı kil (γH/c ≤ 4)σa = 0.2 ila 0.4 γH (0.3 γH kullanılmıştır)Modül, plato değeri olan σa büyüklüğünü raporlar; bu değerin destekler arasında nasıl paylaşılacağını zarfın biçimi belirler.
Şekil 4. Peck’in üç zarfı. Kum: tüm yükseklik boyunca dikdörtgen. Yumuşak-orta katı kil: yüzeyde sıfır, H/4 derinliğinden itibaren sabit değer (plato). Katı kil: dış çeyreklerde doğrusal geçiş ve orta yarıda sabit değer.

Zarfların geçerlilik koşulları

Kaynakta zarflara ilişkin dört koşul sıralanmaktadır:

  1. derinliği yaklaşık 6 m (20 ft) değerini aşan kazılar için geçerlidir;
  2. yeraltı su seviyesinin kazı tabanının altında olduğunu varsayar;
  3. kum, boşluk suyu basıncı sıfır olmak üzere drenajlı kabul edilir;
  4. kil drenajsız kabul edilir ve boşluk suyu basıncı dikkate alınmaz.
Modül zarfı yazıldığı biçimiyle uygulamakta ve kaynağın dışarıda bıraktığı hususları, her biri izleyen bölümlerde ele alınmak üzere, eklemektedir: tabanın üzerinde yeraltı su seviyesi, kazının yanında sürşarj ve birden fazla tabakadan oluşan kum. Derinliği 6 m altında kalan bir kazı reddedilmez; hesaplanır ve bu durum not edilir.

Çok tabakalı kum

Zarf tek bir Ka gerektirir ve kaynak, birden fazla kum tabakasından oluşan bir profil için bir kural vermez. Uygulamada üç yaklaşım kullanılmaktadır ve bunlar aynı sonucu vermez; çünkü Ka, φ′ açısının konveks bir fonksiyonudur — φ′ üzerinden alınan bir ortalama eğri üzerinde, yani katsayıların ortalamasının altında kalır:

Ka=Ka(Σφ′iHiH),Ka=ΣKa,iHiH,Ka=Ka(φ′min)(5)
20253035400.20.30.4φ′ (derece)Ka​ağırlıklı φ′ = 32° → Kₐ = 0.307ağırlıklı Kₐ = 0.314en düşük φ′ = 26° → Kₐ = 0.390eşit kalınlıktaiki tabaka, φ′ = 26° ve 38°
Şekil 5. Eşit kalınlıktaki iki kum için üç kural: ağırlıklı sürtünme açısı eğrinin üzerine, ağırlıklı katsayı eğrinin üstündeki kirişe düşer; üçüncü kuralda en zayıf tabaka belirleyicidir.
Kural Analiz ayarları aşamasında seçilir; varsayılan kural ağırlıklı sürtünme açısıdır. Tüm kurallarda örtü yükünün ortalaması alınmaz: σ′v(H) tabaka tabaka toplanır ve yeraltı su seviyesinin altında batık birim hacim ağırlık kullanılır.

5Su ve sürşarjZarfın yanına eklenir, hiçbir zaman zarfın içine eklenmez.

Zarflar, yeraltı su seviyesinin taban altında olduğunu ve kazının yanındaki zeminde yük bulunmadığını varsaymaktadır. Modül her ikisini de, her biri zarfın yanında ayrı bir diyagram olarak eklemektedir; böylece zarfın kendisi, ölçüldüğü koşulların ötesinde hiçbir zaman ölçeklendirilmemektedir.

Tabanın üstündeki su

Peck’in kum zarfı bir efektif gerilme diyagramıdır. Yeraltı su seviyesi kazı derinliği içinde olduğunda tabandaki örtü yükü efektif olarak alınır — su seviyesinin üzerinde nemli, altında batık birim hacim ağırlık — ve su, kaplamaya tam hidrostatik yüküyle ayrıca etkir:

σ′v(H)=Σγihi+Σ(γsat,i−γw)hi,σa=0.65Kaσ′v(H)(6)
u(z)=γw(z−zw)(z>zw)(7)

Birinci toplam yeraltı su seviyesinin üzerindeki tabakalar, ikincisi altındaki tabakalar üzerinden alınır. Bu, drenajlı bir kum için olağan yaklaşımdır: daneler batık ağırlıklarıyla, su ise tam hidrostatik yüküyle iter ve destekler her ikisini birlikte taşır.

Kazının yanında sürşarj

Zarflar yüzey yükü bulunmayan kazılardan derlenmiştir; bu nedenle q sürşarjı zarfa dahil edilmez — aksi hâlde ampirik 0.65 katsayısı sürşarja da uygulanmış olurdu. Sürşarj, tüm yükseklik boyunca ayrı bir üniform basınç olarak alınır:

Δpq=Kaq(8)
ABCqσa​Δpγw​(z − zw​)kazıσₐ = 0.65 Kₐ σ′ᵥ(H) · Δp = Kₐ q · su seviyesinin altında su basıncı
Şekil 6. Yeraltı su seviyesi tabanın üzerinde olan ve yanında sürşarj bulunan bir kum kazısında desteklerin taşıdığı yükler: zarf, sürşarj bandı ve hidrostatik üçgen; her biri duvarın metresi başına bir yüktür.
R=σaH+ΔpqH+12γw(H−zw)2(9)duvarın metresi başına toplam yük; tüm desteklerin tepkilerinin toplamı bu değere eşit olmalıdır
Hidrostatik üçgen varsayılan olarak eklenir; suyu kazı ulaşmadan önce boşaltılan bir duvar için Analiz ayarları aşamasında dışarıda bırakılabilir. Kazıya doğru sızma zarfta yer almaz: tabanda borulanma olarak kontrol edilir.

6Destekler: zarftan destek yüklerineKaynağın adımları; P = R s.

Destekler yatay kolonlardır: duvarın basıncını eksenleri doğrultusunda taşır ve kendi ağırlıklarıyla eğilirler. Taşıma kapasiteleri narinliklerine bağlıdır; ara düşey ve yatay mesnetler narinliği azaltır ve geniş kazılarda desteklerin eklenmesi gerekebilir. İnşaat uygulamasında desteklerin düşey aralığının en az yaklaşık 2.75 m (9 ft) olması gerekir.

Yükler için kaynakta, tasarımcıların ayrıntıda farklılaştırdığı basitleştirilmiş ve güvenli tarafta kalan bir yöntem verilmektedir:

  1. Basınç zarfı ve destek seviyeleri çizilir. Kaplamanın en üst ve en alt destek seviyeleri dışındaki tüm destek seviyelerinde mafsallı olduğu kabul edilir; birçok tasarımcı ise kaplamayı en üst seviye dışındaki tüm seviyelerde mafsallı kabul eder.
  2. Perde mafsallardan bölünerek uçlarda basit konsollara, aralarda ise basit kirişlere ayrılır ve her parçanın mesnet tepkileri statik denge ile bulunur — dört destekli bir kazıda A, B1, B2, C1, C2 ve D.
  3. Her desteğin yükü, desteğe gelen tepkilerin toplamının yatay aralık s ile çarpımıdır.
  4. Her seviyenin yükü ve mesnetlenme koşulları bilindiğinde kesitler seçilir.
PA=As,PB=(B1+B2)s,PC=(C1+C2)s,PD=Ds(10)
ABCDA–BB–CC–Dİç desteklerkaynak — Otomatik buradan başlarABCDA–BB–CC–DDEn üst hariç tümü“birçok tasarımcı”ABCDAA–BB–CC–DDHer destekOtomatik, bir destekte çekme oluşursa= mafsal (sıfır moment)
Şekil 7. Aynı perdenin izostatik parçalara üç farklı biçimde bölünmesi. Solda kaynağın kabulü: iç desteklerde mafsal. Ortada birçok tasarımcının kullandığı alternatif. Sağda her destekte mafsal: ilk desteğin üstünde konsol, aralarda basit açıklıklar, son desteğin altında konsol.

Her parça izostatiktir: iki mesnet üzerine oturur ve bunlardan birine göre yazılan moment denklemi ile yatay kuvvetlerin dengesi her iki tepkiyi verir. Mafsaldaki bir destek her iki yandaki parçalara aittir; bu nedenle iki tepki toplar. Tepkiler perdenin birim uzunluğu başına kuvvetlerdir; destek aralığı bunları destek yüklerine dönüştürür. Bu sayfanın sonundaki çözümlü örnekte bu değerler A = 110.18, B1 = 22.04, B2 = 35.26, C = 70.52 kN/m olarak bulunmaktadır.

Modül bu adımları herhangi bir seviyedeki herhangi sayıda desteğe uygular ve Analiz ayarları aşamasında dört kabul sunar: İç destekler (kaynağın kabulü), En üst hariç tümü, Her destek ve varsayılan olan Otomatik; Otomatik seçeneğinde, bir destekte çekme oluşturmadığı sürece kaynağın kabulü korunur, oluşturduğunda ise her destekte mafsal kabul edilir. Bir destek yalnızca basınç aktarabilir: buna rağmen çekmede çıkan bir destek gevşek kabul edilerek devreden çıkarılır ve perde kalan desteklerle yeniden çözülür. Hesapta tepkilerin toplamı, yüklemenin bileşkesiyle karşılaştırılarak kontrol edilir.

7PalplanşlarEn büyük moment ve bunun gerektirdiği mukavemet momenti.

Palplanşlar da aynı parçalardan hareketle tasarlanır. Her parça için en büyük eğilme momenti — kesme kuvvetinin işaret değiştirdiği noktada, bir açıklık içinde ya da bir konsolun birleştiği destekte — bulunur ve bunların en büyüğü, perdenin birim uzunluğu başına tasarım momentidir. Gerekli mukavemet momenti palplanş çeliğinin emniyetli eğilme gerilmesinden elde edilir ve palplanş tablosundan mukavemet momenti en az bu değer kadar olan bir kesit seçilir:

Mmax=maxpieces|M|,S=Mmaxσall(11)
ABCMmax​ = 48.36 kN·m/mM (perdenin metresi başına)çözümlü örneğin statik hesabından her parçanın moment diyagramı
Şekil 8. Bu sayfanın sonundaki çözümlü örnekte kaplama boyunca moment, parça parça; perde üzerindeki en büyük değer tasarım momentidir.
Modül her parçanın moment diyagramını oluşturur ve perde boyunca herhangi bir noktadaki uç değeri alır. Kaplama, çelik sınıfı ve perdenin metresi başına mukavemet momenti — palplanş tablosunda verilen elastik veya plastik değer — ile tanımlanır ve izleyen bölümlerde EN 1993-1-1 ile doğrulanır; burada kaynaktaki emniyetli gerilmenin yerini, γF M tasarım momentine karşı W fy / γM0 dayanımı alır. Bu momentin gerektirdiği mukavemet momenti de tabloya bakılacak değer olarak yanında yazdırılır.

8KuşaklarDestekler arasında s açıklıklı basit kiriş: R s²/8.

Uygun biçimde eklenmiş kuşaklar perde boyunca sürekli kabul edilebilir. Güvenli tarafta kalmak için kuşaklar desteklerde mafsallı kabul edilir: kendi seviyesinin perdenin birim uzunluğu başına tepkisiyle yüklenen s açıklıklı basit kiriş; böylece her seviyede

Mmax=As28,(B1+B2)s28,(C1+C2)s28,Ds28(12)
R — bu seviyenin tepkisi, perdenin metresi başınadestekdestekaçıklık ortasında M = R s² / 8s
Şekil 9. İki destekte mafsallı kabul edilen kuşak: kendi seviyesinin tepkisi altında s açıklıklı basit kiriş; açıklık ortasındaki momenti R s²/8 değerindedir.

ve gerekli mukavemet momenti S = Mmax/σall olarak elde edilir. En büyük tepkiye sahip seviye belirleyicidir. Kuşaklar bazen, ihtiyaç duydukları yanal mesnetlenmeyi sağlayacak şekilde seçilen noktalarda palplanşlara bağlanır.

Modülde, kaynakta olduğu gibi basit açıklık ve buna karşılık gelen R s/2 kesme kuvveti esas alınmaktadır. Kuşak, mukavemet momentiyle ya da katalogdan bir kesit olarak tanımlanır. Basınç başlığı tüm boyu boyunca kaplamaya dayandığından yanal burulmalı burkulma kontrol edilmemektedir.

9Verilen elemanlarBir çelik sınıfı ve bir kesit; değerleriyle ya da katalogdan.

Kaynakta elemanlar emniyetli gerilme ve kesit tablosu ile boyutlandırılmaktadır. Modül bir adım daha ileri giderek her elemanı uygulanacağı şekliyle kontrol eder. Her elemanın — kaplama, kuşak ve destek — kendi çelik sınıfı vardır ve çelik sınıfından yalnızca akma dayanımı alınır:

Tablo 1. Sunulan çelik sınıfları: EN 1993-1-1 fy değerleri (sıcak haddelenmiş çelik, EN 10025-2) ve ε
Sınıffy (MPa), t ≤ 40 mmfy (MPa), 40 < t ≤ 80 mmε = √(235/fy)
S2352352151.00
S2752752550.92
S3553553350.81
Çelik sınıfı, kalınlığı en fazla 40 mm olan elemanlar için fy değerini doldurur. “Elle girilen” seçeneği, daha kalın bir eleman ya da listede bulunmayan bir çelik için — S270GP veya S355GP gibi EN 10248 palplanş çelikleri ya da S420 ve S460 — kutuyu mühendise bırakır.

Kesit, profil tablolarında verildiği şekilde tanımlanır. Palplanşlar üretici tablolarından seçildiğinden kaplama, perdenin metresi başına mukavemet momentiyle tanımlanır. Kuşak, eğildiği eksene göre mukavemet momentiyle ya da katalogdan bir IPE, HEA, HEB, HEM veya UPN kesiti ya da çelik kutu kesit olarak tanımlanır. Destek ise kontrollerinin gerektirdiği iki değer olan kesit alanı ve zayıf eksene göre atalet momentiyle ya da katalogdan dairesel, kare veya dikdörtgen kesitli bir boru profil ya da haddelenmiş bir kesit olarak tanımlanır.

Profil tablolarında iki mukavemet momenti verilir; sayısal olarak girilen bir mukavemet momentinin bunlardan hangisi olduğunun belirtilmesi gerekir:

kesitfy​fy​ilk akmaM = Wel​ fy​fy​fy​tam plastikM = Wpl​ fy​haddelenmiş kiriş için Wpl​ / Wel​ ≈ 1.10–1.25, dolu dikdörtgen için 1.5
Şekil 10. Kesitteki gerilme dağılımı: dış lifin ilk kez fy değerine ulaştığı elastik momentte ve kesitin tamamının aktığı plastik momentte.
Mel=Welfy,Mpl=Wplfy(13)

Eleman hangi yolla tanımlanırsa tanımlansın, hesapta yükün elemandan gerektirdiği değer de — tabloya bakılacak değer — yazdırılır:

Wreq=MEdγM0fy,Areq=NEdγM0fy(14)
Mukavemet momenti, kesit cidarlarının ne kadar kalın olduğunu göstermez; kesit alanı ve atalet momenti de göstermez. Değerleriyle tanımlanan bir eleman için kesit sınıfı hesaplanamaz ve kesme alanı bilinmez; raporda her biri için neyin kabul edildiği — plastik mukavemet momenti için sınıf 1 veya 2, elastik mukavemet momenti için sınıf -3 dayanımı, A ve I ile tanımlanan destek için sınıf 3 veya daha iyisi — ve kesme dayanımının doğrulanmadığı belirtilir.

10Çeliğin EN 1993-1-1 uyarınca doğrulanmasıTasarım etkileri, kesit sınıfları, eğilme ve kesme, burkulma.

Modülün iki tasarım yönetmeliğinden biri olan EN 1993-1-1, her elemanı akma dayanımı ve kısmi katsayılardan oluşturulan bir dayanıma göre doğrular. Zarftan elde edilen yükler servis değerleridir — Peck zarfı ölçülen yüklerin bir üst sınırıdır — ve bu yükler bir kez tasarım değerlerine yükseltilir:

Ed=γFEk(15)üç katsayı, aşağıdaki tablolarda verilen değerlerle Analiz ayarları aşamasında yer alır
Tablo 2. Etkilere uygulanan kısmi katsayılar — EN 1997-1 (EN 1990 ile aynı değerler, STR/GEO)
EtkiKatsayıA1 setiA2 seti
KalıcıolumsuzγG1.351.0
olumluγG1.01.0
DeğişkenolumsuzγQ1.51.3
olumluγQ00
Destek sistemine etkiyen toprak basıncı kalıcı ve olumsuz bir etkidir. Peck zarfı zeminin gerçek dayanımından oluşturulduğundan katsayı etkiye uygulanır — A1 seti; Tasarım Yaklaşımı 1 (kombinasyon 1) ve Tasarım Yaklaşımı 2 ile aynı şekilde: γF = 1.35. Sürşarj değişken bir etkidir ve aynı sette katsayısı 1.5 olarak verilir; modül destek sistemine gelen tüm yüklere tek bir katsayı uygular.
Tablo 3. Dayanımlara uygulanan kısmi katsayılar — EN 1993-1-1 ve EN 1993-5, önerilen değerler
Katsayıdayanım türüEN 1993-1-1EN 1993-5 (kazık işleri)
γM0kesit, tüm sınıflar1.001.00
γM1elemanın stabilite kaybı (burkulma)1.001.10
γM2çekmedeki kesitin kırılması1.251.25
Ulusal Ek farklı değerler öngörebilir. γM2 kullanılmamaktadır: destekli kazıda hiçbir eleman çekmeye göre kontrol edilmez.

Kesit sınıfı

Bir kesitin plastik momentine ulaşıp ulaşamayacağı ya da önce yerel burkulmaya uğrayıp uğramayacağı, kesit parçalarının narinliğiyle — c/t oranının ε cinsinden sınırlarla karşılaştırılmasıyla — belirlenir:

ε=235fy(fy in MPa)(16)
Tablo 4. Modülün sınıflandırdığı kesit parçaları için c/t sınırları
Elemansınıf 1sınıf 2sınıf 3
iç parça, basınç altında33ε38ε42ε
iç parça, eğilme altında72ε83ε124ε
çıkıntılı başlık, basınç altında9ε10ε14ε
boru, d/t50ε²70ε²90ε²
Haddelenmiş bir kesit, köşe yuvarlatmaları arasındaki gövdesine ve başlığının çıkıntısına göre; kare veya dikdörtgen kutu profil ise her cidarın düz genişliğine göre sınıflandırılır. Sınıf -4 bir kesit akmadan önce yerel olarak burkulur: bu durum raporlanır, kesit tasarlanmaz.

Eğilme: kaplama ve kuşak

Mc,Rd=WfyγM0,W=Wpl for class 1 or 2,W=Wel for class 3,MEdMc,Rd≤1(17)

Kaplama için EN 1993-5 aynı dayanımı perdenin birim genişliğine uygular ve tarafsız eksen üzerindeki kilitlerin kayabildiği tekli veya çiftli U palplanşlardan oluşan perdelerde mukavemet momentini βB katsayısıyla azaltır; bu katsayının değeri Ulusal Ek ile belirlenir ve Z palplanşlar için 1.0 alınır.

Kuşakta kesme

Vpl,Rd=Avfy3γM0,VEdVpl,Rd≤1(18)

Av kesme alanıdır: haddelenmiş I kesit için A − 2btf + (tw + 2r)tf olup hiçbir zaman gövde alanından küçük alınmaz; dikdörtgen kutu profil için Ah/(b + h). Kesme kuvveti plastik kesme dayanımının yarısını aştığında gövde, momentten kendine düşen payın tamamını taşıyamaz ve plastik mukavemet momenti azaltılır:

ρ=(2VEdVpl,Rd−1)2,MV,Rd=(Wpl−ρAw24tw)fyγM0≤Mc,Rd(19)

Azaltma plastik mukavemet momenti üzerinden yazıldığından sınıf 1 veya 2 kesitlere uygulanır; Vpl,Rd aşıldığında kesit kesmeden zaten göçmüş olduğundan azaltma yapılmaz. Kuşağın basınç başlığı tüm boyu boyunca kaplamaya dayandığından yanal burulmalı burkulma belirleyici göçme türü değildir.

Destek: kesit ezilmesi ve eğilmeli burkulma

Nc,Rd=AfyγM0,Ncr=π2EILcr2,λ‾=AfyNcr(20)
Φ=0.5[1+α(λ‾−0.2)+λ‾2],χ=1Φ+Φ2−λ‾2≤1,Nb,Rd=χAfyγM1(21)

Destek zayıf ekseni etrafında burkulur; bu nedenle I küçük atalet momentidir ve Lcr = K Lb burkulma boyudur — bir ara dikme ya da çapraz bağlantı desteği arada tutmadıkça bu boy kazının net genişliğidir. Kusur katsayısı α, kesitin burkulma eğrisinden alınır:

Tablo 5. Modülde kabul edilen zayıf eksen burkulma eğrisi
KesitEğriα
sıcak şekillendirilmiş boru profil (EN 10210), en fazla S420a0.21
sıcak şekillendirilmiş boru profil, S460a00.13
soğuk şekillendirilmiş boru profil (EN 10219)c0.49
haddelenmiş I veya H, h/b > 1.2, tf ≤ 40 mmb0.34
haddelenmiş I veya H, h/b > 1.2, 40 < tf ≤ 100 mmc0.49
haddelenmiş I veya H, h/b ≤ 1.2, tf ≤ 100 mmc0.49
haddelenmiş I veya H, tf > 100 mmd0.76
U profil (UPN)c0.49
Kesit alanı ve atalet momentiyle tanımlanan bir destek için burkulma eğrisi de bu değerlerle birlikte seçilir; varsayılan olan c eğrisi, yaygın olarak kullanılan tüm destek kesitleri için güvenli taraftadır.
00.511.520.00.20.40.60.81.0göreli narinlik λ̄χ1/λ̄² (Euler)a0 eğrisi α = 0.13a eğrisi α = 0.21b eğrisi α = 0.34c eğrisi α = 0.49d eğrisi α = 0.76kazının desteği(modülün açılış örneği):λ̄ = 0.934, χ = 0.579
Şekil 11. Beş burkulma eğrisi: χ narinlikle birlikte azalır; kusur katsayısı büyük olan eğrilerde azalma daha hızlıdır. λ̄ = 0.2 değerinin altında burkulma ihmal edilebilir ve kesit dayanımı belirleyicidir. İşaretli nokta: modülün açılış örneğindeki kazının desteği.

Modülün açılış örneğindeki kazı için en büyük destek yükü P = 318.75 kN olup NEd = 1.35 × 318.75 = 430.31 kN olarak elde edilir. Kesitler aşamasının başlangıç değeri olan destekle — A = 65.7 cm², I = 3598 cm⁴, fy = 275 MPa, c eğrisi — Lcr = 6.00 m için hesap zinciri Ncr = 2071.5 kN, λ̄ = 0.9339, Φ = 1.1159, χ = 0.5791, Nc,Rd = 1806.8 kN ve Nb,Rd = 1046.4 kN şeklinde ilerler: burkulma belirleyicidir ve NEd/NRd = 0.411 bulunur.

Destek, Nc,Rd ve Nb,Rd değerlerinden küçük olanına göre doğrulanır; hesapta her iki değer, hangisinin belirleyici olduğu da belirtilerek yazdırılır. Tasarım yükü, kazıdaki en büyük destek yükünün γF ile çarpımıdır.

11Çeliğin AISC 360-22 uyarınca doğrulanmasıLRFD ya da ASD; sınıflar, eğilme ve kesme, kolon eğrisi.

Modülün ikinci tasarım yönetmeliği olan AISC 360-22, her elemanı basınç, eğilme ve kesmeye ilişkin hükümlerinden elde edilen nominal dayanım Rn değerine göre doğrular. Yöntem Analiz ayarları aşamasında seçilir: LRFD’de yük katsayılarla artırılır ve dayanım φ ile azaltılır; ASD’de ise servis yükü, dayanımın güvenlik sayısı Ω ile bölünmesiyle elde edilen değerle karşılaştırılır.

Ru≤φRn(LRFD),Ra≤RnΩ(ASD)(22)

Zarftan elde edilen yükler, ASCE 7-22 kapsamındaki yanal toprak basıncı H olarak alınır. Bu yük, yük etkisini artırdığı durumlarda — destekli kazı sistemlerinde her zaman olduğu gibi — LRFD kombinasyonlarına 1.6 yük katsayısıyla, ASD kombinasyonlarına ise 1.0 katsayısıyla girer:

Pu=γHP,Mu=γHM,γH=1.6Pa=P,Ma=M(23)γH, LRFD için Analiz ayarları aşamasında yer alır; ASD’de seçilecek bir katsayı yoktur
Tablo 6. Dayanım ve güvenlik katsayıları — AISC 360-22
Sınır durumkesitφ (LRFD)Ω (ASD)
basınçtüm kesitler0.901.67
eğilmetüm kesitler0.901.67
kesmehadde I profil, h/tw ≤ 2.24√(E/Fy)1.001.50
kesmeU profiller, boru ve kutu kesitler0.901.67
Katsayılar şartnamede sabit olarak verildiğinden bu aşamada hiçbiri kullanıcıdan istenmemektedir. Çelik için E = 200 GPa (29,000 ksi) alınmıştır.

Kesitin elemanları

Dayanım hesaplanmadan önce başlık ve gövde, cidar narinlikleri b/t veya h/tw esas alınarak √(E/Fy) cinsinden verilen sınırlara göre sınıflandırılır — basınçta Tablo B4.1a (narin olmayan veya narin), eğilmede Tablo B4.1b (kompakt, kompakt olmayan veya narin):

Tablo 7. Modülün sınıflandırdığı kesit parçaları için genişlik/kalınlık oranı sınırları
Elemanoranbasınç λreğilme λpeğilme λr
hadde I profil başlığıbf/2tf0.56√(E/Fy)0.38√(E/Fy)1.0√(E/Fy)
U profil başlığıbf/tf0.56√(E/Fy)0.38√(E/Fy)1.0√(E/Fy)
I veya U profil gövdesih/tw1.49√(E/Fy)3.76√(E/Fy)5.70√(E/Fy)
dikdörtgen kutu kesit cidarıb/t1.40√(E/Fy)1.12√(E/Fy) başlık, 2.42√(E/Fy) gövde1.40√(E/Fy) başlık, 5.70√(E/Fy) gövde
dairesel boru kesitD/t0.11 E/Fy0.07 E/Fy0.31 E/Fy
Hadde kesitte h = d − 2(tf + r) alınır; kutu kesitin düz genişliği, dış boyuttan 3t çıkarılarak bulunur. Narin eleman içeren bir desteğin etkili alanının, narin eleman içeren bir kuşağın ise etkili kesitinin belirlenmesi gerekir: her iki durum da raporda belirtilir, ancak bu elemanlar boyutlandırılmaz.

Eğilme: kaplama ve kuşak

Kuşak, basınç başlığının dayandığı kaplama tarafından tüm boyu boyunca yanal olarak tutulmaktadır; bu nedenle Lb = 0 olup yanal burulmalı burkulma bir sınır durum oluşturmaz. Kompakt bir kesit plastik momentine ulaşır:

Mn=Mp=FyZx(compact),φbMn≥MuorMnΩb≥Ma(24)

Kompakt olmayan başlıklı bir I kesitte λ, λp değerinden λr değerine ilerlerken dayanım Mp değerinden 0.7FySx değerine doğrusal olarak azalır:

Mn=Mp−(Mp−0.7FySx)λ−λpfλrf−λpf(noncompact)(25)

Kompakt olmayan başlığa veya gövdeye sahip dikdörtgen kutu kesitler ile dairesel boru kesitler kendilerine özgü hükümlere tabidir. Mukavemet momenti ile tanımlanan kaplama ve kuşak, bu mukavemet momentinin karşılık geldiği dayanımla alınır — kompakt kesitte Fy Z, ilk akmada Fy S.

Kuşakta kesme

Vn=0.6FyAwCv,Aw=dtw(I-shape),Aw=2ht(hollow section)(26)

h/tw ≤ 2.24√(E/Fy) koşulunu sağlayan hadde I profillerde — katalogdaki tüm hadde kesitler bu koşulu sağlar — Cv1 = 1.0 ve φv = 1.00 alınır. EN 1993-1-1 yaklaşımının aksine AISC 360-22, kirişin moment dayanımını taşıdığı kesme kuvveti nedeniyle azaltmaz.

Destek: eğilmeli burkulma

Fe=π2E(Lc/r)2,Fcr=0.658Fy/FeFyifLcr≤4.71EFy,elseFcr=0.877Fe(27)
Pn=FcrAg,φcPn≥PuorPnΩc≥Pa(28)

Tüm kesitler için tek bir kolon eğrisi kullanılır; EN 1993-1-1 yönetmeliğindeki gibi seçilecek burkulma eğrileri yoktur. r küçük atalet yarıçapı, Lc = K Lb ise etkili burkulma boyudur; bir ara dikme veya çapraz bağlantı desteği arada tutmadıkça bu boy kazının net genişliğine eşittir. Şartname Lc/r ≤ 200 sınırını önermektedir.

0501001502002500.00.20.40.60.81.0narinlik Lc​/rFcr​/Fy​Fe​/Fy​ (Euler)4.71√(E/Fy​) = 127inelastik:Fcr​ = 0.658Fy​/Fe​​ Fy​elastik:Fcr​ = 0.877 Fe​Fy​ = 275 MPa, E = 200 GPakazının desteği(modülün açılış örneği):Lc​/r = 81.1, Fcr​/Fy​ = 0.682
Şekil 12. AISC 360-22 kolon eğrisi: Lc/r = 4.71√(E/Fy) değerine kadar inelastik burkulma, bu değerin ötesinde Euler gerilmesinin 0.877 katı ile elastik burkulma. İşaretli nokta: modülün açılışta yüklediği kazıdaki destek.

Modülün açılışta yüklediği kazıda en büyük destek yükü P = 318.75 kN olarak bulunmaktadır. LRFD yöntemine göre Pu = 1.6 × 318.75 = 510.00 kN elde edilir. Kesitler aşamasının başlangıç değeri olan destek kesiti — Ag = 65.7 cm², r = 7.40 cm, Fy = 275 MPa — ve Lc = 6.00 m için hesap zinciri sırasıyla Lc/r = 81.1, Fe = 300.3 MPa, Fcr = 187.4 MPa, Pn = 1231.5 kN ve φcPn = 1108.3 kN değerlerini verir: Pu/φcPn = 0.460. ASD yöntemine göre aynı desteğin Pn/Ωc = 737.4 kN dayanımı Pa = 318.75 kN yüküyle karşılaştırılır; oran 0.432 olarak elde edilir.

LRFD ve ASD aynı nominal dayanımları kullanır — aynı sınıflandırma, aynı kolon eğrisi, aynı eğilme sınır durumları; yalnızca güvenlik payı farklı biçimde yerleştirilir. γH/φ = 1.6/0.90 = 1.78 değerinin Ω = 1.67 ile karşılaştırılmasından görüldüğü üzere LRFD, destek sisteminden ASD yöntemine kıyasla biraz daha fazlasını talep etmektedir.

12Zarfların gerçek kazılarla karşılaştırılmasıVaka çalışmalarından Boston ve Chicago.

Zarf seçildikten sonra yöntem basittir; asıl güçlük zarfın seçimindedir. Ölçüm donanımlı iki kazı, bu seçimin ne ölçüde mühendislik muhakemesi gerektirdiğini göstermektedir.

Boston: metro hattı uzatması

Boston’daki bir metro hattı uzatmasının üç deney kesitinde ölçüm donanımı kurulmuştur. B deney kesitinde kazı 58 ft (17.7 m) derinliğindedir; yaklaşık 26 ft kalınlığındaki çakıl, kum, silt ve kil dolgu, organik silt ve kaya üzerinde yer alan az killi kum-çakıl tabakası içinde açılmış, beş seviyede ve destekler arası 12 ft (3.66 m) olacak şekilde desteklenmiştir. Zarflar yalnızca kum ve kil için tanımlı olduğundan profil, her iki zarf ile alt ve üst sınır olarak ele alınmıştır. Kum olarak kabul edildiğinde γ = 114 lb/ft³ ve Ka = 0.26 ile σa = 0.65γHKa = 1117 lb/ft² (53.5 kPa); c = 890 lb/ft² olan yumuşak–orta katı kil olarak kabul edildiğinde ise σa = γH[1 − 4c/γH] = 3052 lb/ft² (146.1 kPa) elde edilmiştir.

0200400600kipS-1S-2S-3S-4S-5hesaplanan, kum zarfıhesaplanan, kil zarfıölçülen
Şekil 13. B deney kesitindeki destek yükleri: kum zarfından ve kil zarfından hesaplanan değerler ile sahada ölçülen değerler.

Ölçülen yükler, başta zemin parametrelerindeki belirsizlik nedeniyle, her iki tahminden de önemli ölçüde farklı çıkmıştır; desteklerin gerçekte boyutlandırıldığı yükler ise ölçülen değerlerin oldukça üzerindedir.

Chicago: National Plaza

Chicago’daki National Plaza’nın güney yarısı için 70 ft (21.3 m) derinliğinde, altı seviyede desteklenen bir kazı gerekmiştir; kazı, dayanımı derinlikle artan killer üzerinde yer alan 13 ft kalınlığındaki kum dolgu içinden geçmektedir. Peck zarfını ölçülen kuşak yükleriyle karşılaştırmak amacıyla profil tek bir eşdeğer kile dönüştürülmüştür: önce killer kalınlıklarına göre birleştirilmiş, ardından elde edilen kil kum ile birlikte tek bir kile indirgenmiştir. Modülün kendi dönüşümü cav = 729 lb/ft² (34.91 kPa) ve γav = 125.8 lb/ft³ (19.76 kN/m³) değerlerini vermektedir; γavH/cav = 12.08 değeri 4 değerinden büyük olduğundan yumuşak–orta katı kil zarfı σa = 5889 lb/ft² (282.0 kPa) ile geçerlidir.

Peck zarfının, gerçekte gözlenen basıncın yaklaşık 1.8 katını verdiği görülmüştür. Bu sonuç şaşırtıcı değildir: farklı yerlerdeki çok sayıda kazıyı kapsayacak biçimde çizilen bir zarf, bunlardan herhangi biri için güvenli tarafta kalır; benzer zeminlerde edinilmiş saha deneyimi aşırı tasarımı önemli ölçüde azaltabilir.

Modül zarfı kaynakta verildiği biçimiyle kullanmakta ve yerel deneyime göre ölçeklendirmemektedir; zarf, katı kil katsayısı ve dönüşüm katsayılarının tümü hesapta gösterildiğinden sonuç, sahaya ilişkin bilinenler ışığında mühendis tarafından değerlendirilebilir.

13Kumdaki kazının tabanı: borulanmaÇıkış gradyanı ve kritik gradyan.

Kumdaki bir kazının tabanı genellikle stabildir ve kazı içindeki su dışarıdaki yeraltı suyundan daha aşağıda olmadığı sürece stabil kalır. Kazının suyu indirildiğinde su kaplamanın altından akarak tabandan yukarı çıkar ve zeminden çıktığı yerde yüksek bir yukarı doğru hidrolik eğim daneleri kaldırabilir — taban kaynar ya da borulanır. Kontrol için kazıya ait bir akım ağı çizilir ve duvarın yanındaki en büyük çıkış hidrolik eğimi bu ağdan okunur:

iexit(max)=h/Nda=hNda(29)

h akım ağı boyunca yük kaybı, Nd eş potansiyel düşüşü sayısı, a ise suyun duvarın yanında zeminden çıktığı yerdeki akım elemanının uzunluğudur. Güvenlik sayısı bu değeri kumun kritik hidrolik eğimiyle karşılaştırır:

FS=icriexit(max),icr=Gs−11+e(30)
ahdsuyu indirilmiş kazıkumgeçirimsiz tabakaçıkış hidrolik eğimi i = h / (Nd​ a)
Şekil 14. Suyu indirilmiş bir kazıya kaplamanın altından sızan su: h yük kaybı akım yolu boyunca harcanır ve suyun duvarın yanında tabandan çıktığı yerdeki hidrolik eğim tabanın stabilitesini belirler. Akım çizgileri şematiktir.

icr çoğu zemin için 0.9 ile 1.1 arasında, ortalama 1 değerindedir ve yaklaşık 1.5 güvenlik sayısı istenir.

Harr’ın teorik çözümü

Kumda büyük derinliğe uzanan palplanşlı bir kazı için çıkış hidrolik eğimi teorik olarak çözülmüş olup kaynak sonucu iki abak hâlinde vermektedir. Birinci abak, 2L2/B (ya da B/2L2) ve 2L1/B değerlerinden bir m modülü verir; burada L1 kaplamanın dışındaki doygun kumun taban seviyesine kadarki derinliği, L2 ise kaplamanın tabanın altındaki gömme derinliğidir; ikinci abak ise L2iexit(max)/h değerini m ve 2L1/B değerlerine bağlı olarak verir. L2 ve h bilindiğinde:

iexit(max)=(L2iexit(max)h)charthL2(31)

Aynı problemin model deneyleri, gevşek kumda taban kabarmasına ve sıkı kumda borulanmaya karşı güvenlik sayısının abakları şeklinde özetlenmiştir; bu abaklar büyük derinliğe uzanan kum ve tabanın altında sınırlı derinlikte geçirimsiz tabaka bulunan durumlar için verilmiştir.

Modül Borulanma aşamasında üç yol sunar: akım ağı büyüklükleri h, Nd ve a; Harr’ın ikinci abağından okunan değer (bu abak için gereken oranlar mühendise yazdırılır); ya da doğrudan girilen bir çıkış hidrolik eğimi. Abaklar okunur, hiçbir zaman uydurulmuş bir eğriyle değiştirilmez; icr girdi olarak verilir ve varsayılan değeri 1.0 olarak alınır. Yük kaybı, üzerine değer yazılana kadar yeraltı su seviyesini izler. Kontrolün kendisi de aynı aşamada dışarıda bırakılabilir; bu durumda raporda tabanın borulanmaya karşı kontrol edilmediği belirtilir.

14Yöntemin neyi kabul ettiği ve neleri dışarıda bıraktığıZarfların sınırları; duvar hareketi ve oturma.

Hesabın dayandığı kabuller toplu olarak aşağıda verilmiştir:

  • Zarflar, derinliği yaklaşık 6 m üzerinde olan kazılardan derlenmiştir; daha sığ bir kazı, zarfların özetlediği veri aralığının dışında kalır ve modül bu durumu not olarak belirtir.
  • Bunlar yeraltı su seviyesinin taban altında olduğunu varsaymaktadır. Bu modül kum zarfını efektif örtü yükü üzerinden korur ve su seviyesi daha yüksek olduğunda hidrostatik basıncı zarfın yanına ekler; kazıya doğru sızma tabanda kontrol edilir.
  • Zarf, herhangi bir anda perdeye etkiyen gerçek basıncı temsil etmez. Güvenli destek yüklerini verir; perdenin yerdeğiştirmesini vermez.
  • Kaplama, seçilen destek seviyelerinde mafsallı, izostatik kirişlerden oluşan bir zincir olarak idealleştirilir; kaplamanın kendi rijitliği ve taban altındaki gömme derinliği hesapta kullanılmaz.
  • Kuşaklar destekler arasında basit açıklıklı kiriş olarak alınır; bu kabul, birden fazla destek boyunca sürekli devam eden bir kuşak için güvenli taraftadır.
  • Çelik elemanlar EN 1993-1-1 uyarınca doğrulanır; Sınıf -4 kesitler boyutlandırılmaz ve kuşakların yanal burulmalı burkulması kontrol edilmez.

Perdenin yanal yerdeğiştirmesi ve oturma

Kaplamada bir miktar yanal hareket beklenmelidir. Bu hareketin büyüklüğü her şeyden önce bir kazı kademesinin açılması ile o kademedeki kuşak ve desteklerin yerleştirilmesi arasında geçen süreye bağlıdır. Kazının son aşamalarındaki yerdeğiştirmeyi azaltmak amacıyla palplanşlar çoğunlukla tabanın altına kadar çakılır: kazı altında derin bir kil tabakası bulunduğunda bu önlem, γH/c yaklaşık 6 değerinin altında iken önemli bir fayda sağlar; ancak γH/c yaklaşık 8 olduğunda etkisi azdır ve bu durumda büyük yerdeğiştirmeler, hatta destek sisteminin göçmesi meydana gelebilir. Kilin altında sert bir tabaka bulunması hâlinde palplanşların bu tabakaya gömülmesi gerekir.

Perdenin yerdeğiştirmesi, kazı çevresindeki zeminin oturmasına yol açar — zemin kaybı. Yayımlanmış eğriler farklı zeminlerde beklenebilecek oturmayı verir; ancak bu eğriler yalnızca genel bir yol göstericidir. Çoğu yumuşak kilde olmak üzere yaklaşık 150 vaka incelemesine göre en büyük oturma ortalama olarak yumuşak kilde kazı derinliğinin yaklaşık yüzde 1.1 kadarı, katı kilde yüzde 0.2 kadarı, kohezyonsuz zeminlerde ise yüzde 0.3 kadarıdır ve genellikle perdeden itibaren kazı derinliğinin yarısı kadar bir mesafe içinde oluşur; yumuşak kilde perdenin en büyük yatay yerdeğiştirmesi ise ortalama olarak derinliğin yaklaşık yüzde 0.9 kadarı bulunmuştur.

Modül, perdenin yerdeğiştirmesini ve perde arkasındaki oturmayı hesaplamaz. Bu değerler yalnızca fikir vermesi amacıyla verilmiştir; önem taşıdıkları durumlarda kazı aşamalarını dikkate alan bir zemin–yapı etkileşimi analizi uygun yöntemdir.

15Çözümlü örnekHer sayı modülün kendi kodu ile hesaplanmıştır.

Burada kumdaki bir kazı, zarftan mukavemet momentlerine kadar adım adım çözülmektedir: 27 ft derinliğinde, γ = 112 lb/ft³ ve φ′ = 32° olan bir kum içindeki kazı; destekler yüzeyden 6, 15 ve 24 ft derinlikte ve planda 12 ft aralıklı, kaplama iç destekte mafsallı ve emniyetli gerilme 24 kip/in². Modül bu örneği SI birimlerinde çözmektedir.

Basınç zarfı

Ka=tan2(45°−16°)=0.3073,σa=0.65×17.59×8.230×0.3073=28.92kPa

Destek yükleri

B’deki mafsal ile duvar iki parçaya ayrılır: A’nın üzerindeki konsolla birlikte A–B ve C’nin altındaki konsolla birlikte B–C. Duvarın metresi başına tepkiler:

A=110.18,B1=22.04,B2=35.26,C=70.52kN/m
PA=402.99,PB=209.58,PC=257.93kN

Palplanşlar

En büyük moment, konsolun kökünde, A desteğinin üzerinde oluşur:

Mmax=48.36kN·m/m,S=48.36165474=292.3cm3/mσall = 24 kip/in² = 165474 kPa

Kuşaklar

En büyük tepki A seviyesindedir; dolayısıyla bu seviyedeki kuşak kirişi belirleyicidir:

Mmax=As28=110.18×3.657628=184.25kN·m
S=Mmaxσall=1113cm3

EN 1993-1-1 uyarınca S275 çeliğinde, γF = 1.35 ile aynı momentler kaplama için Wreq = 237 cm³/m, A seviyesindeki kuşak kirişi için ise 904 cm³ gerektirir.

Modül EN 1993-1-1 uyarınca doğrulama yapar ve emniyetli gerilmeye bu yolla ulaşılır: γF = γM0 = 1 ve fy = 165474 kPa (24 kip/in²) girildiğinde, modülün yazdırdığı Wreq = γF M γM0 / fy mukavemet momenti yukarıdaki denklemlerdeki S değerine eşittir. Bu bölümün tüm sayıları, yukarıdaki SI değerlerinin İç destekler mafsal kabulüyle girilmesiyle elde edilir. Modül bu kazının SI birimlerine yuvarlanmış hâliyle açılır — 8 m derinlik, destek seviyeleri 1.8, 4.6 ve 7.3 m, destek aralığı 3 m — ve γF = 1.35 alınır; bu nedenle açılıştaki sayılar buradakilerden farklıdır.

Harr abaklarıyla borulanma

Taban, derin kumda palplanşlı bir kazı için h = 4.5 m, L1 = 5 m, L2 = 4 m ve B = 5 m ile kontrol edilmektedir. Bu durumda 2L1/B = 2 ve B/2L2 = 0.625 olur; birinci abaktan m ≈ 0.033, ikinci abaktan bu modül için L2iexit(max)/h = 0.54 elde edilir. icr = 1 ile:

iexit(max)=0.54×4.54=0.6075,FS=10.6075=1.646Borulanma aşamasında: Harr abakları, h = 4.5 m, gömme derinliği 4 m, abak değeri 0.54

Modülün açılış kazısı, EN 1993-1-1 uyarınca doğrulanmış

Modül 8.00 m derinliğinde ve 6.00 m genişliğinde bir kazı ile açılır: destek seviyeleri 1.80, 4.60, 7.30 m, destek aralığı 3.00 m, γF = 1.35, tüm elemanlar için S275 çeliği ve Kesitler aşamasının başlangıç elemanları — Wel = 600 cm³/m olan kaplama, Wel,y = 1000 cm³ olan kuşak kirişi ve eğri c üzerinde A = 65.7 cm² ve I = 3598 cm⁴ olan destek. Analiz et düğmesine basıldığında elde edilen sonuçlar:

ηsp=MEdMc,Rd=1.35×45.55600×10−6×275000=0.373kaplama; gerekli Wreq = 224 cm³/m
ηwale=1.35×119.531000×10−6×275000=0.587belirleyici kuşak; gerekli Wreq = 587 cm³
NEd=1.35×318.75=430.31kN,λ‾=0.9339,χ=0.5791
ηstrut=NEdNb,Rd=430.311046.36=0.411en büyük yüklü destek; Lcr = 6.00 m (kazının net genişliği) için

Üç oranın tümü 1 değerinin altında olduğundan her eleman kendisinden beklenen yükü taşımaktadır; raporun Özet bölümünde aynı üç karar, taban kontrolüyle birlikte gösterilir.

16KaynaklarBaşvurulan kaynaklar.

  • Das, B.M. (2016). Principles of Foundation Engineering, 8th ed. Cengage Learning — Bölüm 15, “Braced Cuts”; bu sayfa söz konusu bölümü esas almaktadır.
  • Peck, R.B. (1943). Earth pressure measurements in open cuts, Chicago (Ill.) subway. Transactions, ASCE, 108, 1008–1058.
  • Peck, R.B. (1969). Deep excavation and tunneling in soft ground. Proceedings, 7th International Conference on Soil Mechanics and Foundation Engineering, Mexico City, State-of-the-Art Volume, 225–290.
  • Terzaghi, K. (1943). Theoretical Soil Mechanics. Wiley, New York.
  • Lambe, T.W. (1970). Braced excavations. Proceedings, Specialty Conference on Lateral Stresses in the Ground and Design of Earth-Retaining Structures, ASCE, 149–218.
  • Swatek, E.P., Asrow, S.P. and Seitz, A. (1972). Performance of bracing for deep Chicago excavation. Proceedings, Specialty Conference on Performance of Earth and Earth-Supported Structures, ASCE, Vol. 1, Part 2, 1303–1322.
  • Harr, M.E. (1962). Groundwater and Seepage. McGraw-Hill, New York.
  • U.S. Department of the Navy (1971). Design Manual — Soil Mechanics, Foundations, and Earth Structures, NAVFAC DM-7, Washington, D.C.
  • Moormann, C. (2004). Analysis of wall and ground movements due to deep excavations in soft soil based on a new worldwide database. Soils and Foundations, 44(1), 87–98.
  • EN 1990:2002, Eurocode — Basis of structural design. CEN.
  • EN 1993-1-1:2005, Eurocode 3: Design of steel structures — Part 1-1: General rules and rules for buildings. CEN.
  • EN 1993-5:2007, Eurocode 3: Design of steel structures — Part 5: Piling. CEN.
  • ANSI/AISC 360-22, Specification for Structural Steel Buildings. American Institute of Steel Construction, Chicago, 2022.
  • ASCE/SEI 7-22, Minimum Design Loads and Associated Criteria for Buildings and Other Structures. American Society of Civil Engineers, Reston, 2022.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi destekli kazınızı dakikalar içinde tasarlayın

  • Zarftan hareketle her destek yükü, kaplama momenti ve kuşak momenti; adım adım
  • EN 1993-1-1 ya da AISC 360-22 uyarınca kontrol edilen çelik elemanlar ve borulanmaya karşı kontrol edilen taban
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu
  • Telefonunuzda ve tarayıcınızda çalışır. Kurulum yok, donanım kilidi yok

Destekli kazılar hakkında daha fazlası