Bu sayfada · 21 bölüm
- 1Kapsam
- 2Kohezyonlu ve granüler tabakalar
- 3Ani oturma — elastisite kuramı
- 4Steinbrenner etki faktörleri
- 5Tabakalı profil ve net gerilme
- 6Kohezyonlu tabakaların gerilme yolu
- 7Dilimler ve başlangıç gerilmeleri
- 8Ön konsolidasyon basıncı
- 9Kazı — yük boşalması ve şişme
- 10Gerilme artışı — Boussinesq
- 11Oturma hesabının derinliği
- 12Sıkışma rejimleri
- 13Oturmanın ölçüldüğü seviye
- 14mv yöntemi
- 15Esnek ve rijit temeller
- 16Toplam oturma
- 17Zamana bağlı konsolidasyon
- 18Renk bandı alanları
- 19İşaret düzeni ve kabuller
- 20Kapsam dışında kalanlar
- 21Kaynaklar
Modül, kohezyonlu ve granüler zeminlerden oluşan tabakalı bir profil üzerindeki temelin toplam oturmasını iki bileşenin toplamı olarak hesaplamaktadır: her tabakanın ani (elastik) oturması Se ve kohezyonlu tabakaların konsolidasyon oturması Sc.
1Kapsam
İki bileşen, profilin aynı dilimleri üzerinde, aynı Boussinesq gerilme artışı, aynı kazı ve aynı hesap derinliği ile hesaplanmaktadır. Hesap analitiktir — kapalı biçimli etki faktörleri, dilim dilim izlenen gerilme izi ve Terzaghi kuramı — ve sonlu elemanlar kullanılmamaktadır; kesit renk bantlarıyla çizilmekte (temelden geçen düzlem bir kesitin her noktasında gerilme, birim şekil değiştirme ve oturma), oturma–zaman eğrisi ise kohezyonlu tabakaların konsolidasyonundan elde edilmektedir. Yalnız kohezyonlu tabakalardan oluşan bir profilde Sc ve zaman eğrisi Konsolidasyon oturması modülünün sonuçlarıyla, tek tür tabakadan oluşan bir profilde ise Se Elastik oturma modüllerinin sonucuyla örtüşmektedir.
2Kohezyonlu ve granüler tabakalar
| Tabaka | Ani oturma | Konsolidasyon |
|---|---|---|
| Kohezyonlu (kil, silt) | drenajsız: Eu, ν = 0.5 — yüklemenin hemen ardından hacim değişimi yok | var: Cc, Cr, Cs, e0, σ′p (ya da mv), Cv |
| Granüler (kum, çakıl) | drenajlı: E′, ν′ | yok — su, yükün uygulanma hızıyla ortamı terk eder |
Doygun bir kil, yük uygulanırken sabit hacimde şekil değiştirir (ν = 0.5): bu, kilin ani oturmasıdır. Ardından su yavaşça ortamı terk eder ve kil gerilme izi boyunca sıkışır: bu da konsolidasyondur. Kum ise hemen drene olduğundan oturmasının tamamı elastik oturmadır. Her tabaka kohezyonlu ya da granülerdir; tür, Zemin profili tablosunda seçilmekte ve tabakanın temel seviyesinin altında hangi parametrelere gereksinim duyduğunu belirlemektedir.
3Ani oturma — elastisite kuramı
Net gerilme qnet taşıyan tam esnek bir temel altında düşey birim şekil değiştirme Hooke yasasından, oturma ise bunun integralinden elde edilir (kaynak):
Gerilme artışları homojen elastik yarı sonsuz ortama aittir (Boussinesq). Yanal gerilmeler ν değerine bağlı olduğundan birim şekil değiştirme — ve dolayısıyla oturma — hem E hem de ν değerine bağlıdır.
4Steinbrenner etki faktörleri
Üniform yüklü bir dikdörtgenin köşesi için integralin kapalı formda bir çözümü bulunmaktadır (Steinbrenner; kaynak):
A1 = ln[(m′ + √(m′² + 1))·√(1 + n′²) / (m′ + √(m′² + n′² + 1))] A2 = m′ / (n′ √(m′² + n′² + 1))
burada m′ = L′/B′ ve n′ = z/B′ olup B′ köşe dikdörtgeninin kısa kenarıdır. B × L boyutlu bir temelin merkezi, B/2 × L/2 boyutlu dört dikdörtgenin ortak köşesidir: α = 4, B′ = B/2; temelin köşesi ise dikdörtgenin tamamının köşesidir: α = 1, B′ = B. Diğer herhangi bir nokta için, köşesi o noktada bulunan dört dikdörtgenin işaretli toplamı alınır. Şerit temel için (m′ → ∞): F1 = ln(1 + n′²)/2π, F2 = (n′/2π)·tan−1(1/n′); kenarda α = 2, B′ = B. Hesap motoru formülleri doğrudan hesaplar.
5Tabakalı profil ve net gerilme
Temel seviyesinin altında ztop ve zbottom derinlikleri arasında kalan bir tabakanın katkısı, kendi E ve ν değerleriyle, yarı sonsuz ortam çözümünün bu iki derinlik arasındaki farkıdır:
Bu ifade, homojen yarı sonsuz ortam gerilmeleriyle Hooke birim şekil değiştirmesinin tabaka boyunca integralidir; söz konusu kabul için kesin olduğundan sonuç dilim kalınlığına (Δz) bağlı değildir (dilimler yalnızca tablolar ve alanlar için kullanılır). Bu yaklaşım, tek tabakalı bir formüldeki ağırlıklı ortalama elastisite modülünün yerini alır. Rijitliği derinlikle artan bir tabaka birkaç tabakaya ayrılarak tanımlanır.
Kazı, tabanındaki efektif örtü yükünü kaldırır (yeraltı su seviyesi değişmez). Boşaltma ve yeniden yükleme için tek bir elastisite modülü kullanıldığından kazının elastik geri şişmesi yeniden yüklemede geri alınır; dolayısıyla ani oturmayı net gerilme belirler. Sıfır ya da sıfırdan küçük bir net gerilme oturma oluşturmaz (negatif değer elastik geri şişmeyi ifade eder).
6Kohezyonlu tabakaların gerilme yolu
Hesap hiçbir zaman başlangıç gerilmesinden nihai gerilmeye tek adımda yapılmamaktadır. Kazı efektif gerilmeyi azaltmakta ve kil, yük boşaltma doğrusu (Cs) boyunca şişmektedir. Yapı zemini yeniden yüklediğinde kil önce aynı doğru boyunca σ′v0 değerine geri döner — kabarma geri kazanılır —, ardından σ′p değerine kadar Cr ile yeniden sıkışır ve nihai gerilme σ′p değerini aştığında bakir sıkışma doğrusu (Cc) boyunca sıkışır. σ′p geçmişte ulaşılmış en büyük gerilmedir ve kazıyla azalmaz.
Bu nedenle yük boşaltma–yeniden yükleme çevrimi başlangıç gerilmesinde kapanır: yalnızca kaldırılan örtü yükünü geri getiren bir yük her dilimi başlangıç durumuna döndürür ve Cs ile Cr değerleri ne olursa olsun, efektif gerilmede net bir artış olmadıkça başlangıçtaki zemine göre oturma oluşmaz.
7Dilimler ve başlangıç gerilmeleri
Temel seviyesi ile hesap derinliği zlim arasındaki her tabaka Δz kalınlığında dilimlere ayrılmaktadır (dilimler yeraltı su seviyesinde ayrıca bölünür); tüm gerilmeler dilim orta noktasında hesaplanmaktadır.
Yeraltı su seviyesinin üzerinde γ, altında γsat kullanılmaktadır. Başlangıçtaki zemin gerilmeleri, sonraki tüm aşamalar için referans alınmaktadır.
8Ön konsolidasyon basıncı
Her model için tek bir tanım kullanılmaktadır. OCR = 1, normal konsolide kile karşılık gelir: σ′p = σ′v0 olup başlangıç gerilmesinin ötesindeki her yükleme bakir sıkışmadır. σ′v0 değerinin altında kalan bir laboratuvar σ′p değeri, uyarı verilerek σ′v0 değerine yükseltilmektedir — konsolidasyonunu tamamlamamış (az konsolide) kil kapsam dışındadır.
9Kazı — yük boşalması ve şişme
Kaldırılan yük, kazı tabanındaki başlangıç efektif örtü yüküdür (yeraltı su seviyesi değişmediğinden, bu seviyenin altında batık ağırlık kaldırılmış olur). Iexc, kazı planının Boussinesq etki faktörüdür; geniş bir kazı için 1 alınır. Kabarma negatiftir: hesabın tamamında oturma pozitif, kabarma negatif alınmaktadır. Cs girilmediğinde Cs = Cr kullanılmakta ve bu durum raporda belirtilmektedir.
10Gerilme artışı — Boussinesq
B × L dikdörtgeninin merkezi altında, Newmark köşe faktörüyle: Iz = 4·Icorner(m = B/2z′, n = L/2z′)
(V < m²n² olduğunda arktanjant terimine π eklenir). B genişliğindeki şeridin orta ekseni altında: Iz = (α + sin α)/π, burada α = 2·atan(B/2z′). z′ = 0 için Iz = 1 olur. Orta eksen dışındaki noktalarda — renk bantlı alanlar için — dikdörtgen, söz konusu noktada köşe dikdörtgenlerine ayrılmakta, şerit için ise iki kenar açısını içeren genel çözüm kullanılmaktadır.
11Oturma hesabının derinliği
Temel altındaki gerilme artışı derinlikle azalır, ancak hiçbir zaman sıfır olmaz; bu nedenle dilim sıkışmalarının toplanması için bir alt sınır gereklidir: hesap derinliği zlim.
Etki derinliği kuralında tabakalar, temel merkezi altındaki Boussinesq gerilme artışının uygulanan gerilmenin p katına düştüğü derinliğe kadar sıkıştırılır; yaygın olarak %10 alınmaktadır. Aynı plan boyutlarındaki bir kazının boşaltılması da aynı etki faktörüne bağlı olduğundan, derinlik qgross ya da qnet üzerinden okunsun aynı çıkmaktadır. Derinlik temel boyutuyla birlikte artar: p = %10 için z′ ≈ 2.09 B (kare), 2.55 B (L = 1.5 B), 2.92 B (L = 2 B), 4.33 B (L = 5 B) ve 6.34 B (şerit) olarak elde edilir (1.40 B, 1.71 B, 1.94 B, 2.68 B ve 3.13 B; p = %20 alındığında). 20 × 30 m boyutlarındaki bir radyede bu derinlik tabanın yaklaşık 51 m altına ulaşmaktadır.
Zemin profili zlim seviyesinin üzerinde sona eriyorsa, son tabakanın aynı özelliklerle zlim seviyesine kadar devam ettiği (zaman analizinde ise orada sona erdiği) kabul edilmektedir. Profil zlim seviyesinin altına uzanıyorsa, bu derinliğin altındaki zemin sıkıştırılmaz; zlim tarafından kesilen bir tabaka, drenaj yolu için tüm kalınlığını korur. Profil tabanı kuralında hesap, kaya ya da sıkı çakıl üzerinde olduğu gibi son tabakada sonlandırılır; raporda o seviyede hâlâ etkiyen gerilme artışı verilmektedir.
Uygulamada kullanılan bir diğer ölçüt, gerilme artışını efektif örtü yüküyle karşılaştırmaktadır (Δσ = 0.2 · σ′v0); bu ölçüt ağır yüklü küçük bir temel altında daha derine ulaşır, hafif yüklü geniş bir radye altında ise çok daha yukarıda sona erer. Modülün etki derinliği kuralı yalnızca geometriye bağlı olduğundan, geniş bir radyenin sıkışabilir bölgesinin tamamı toplama dahil edilmektedir.
12Sıkışma rejimleri
Dilim için f = ΔH/(1+e0) ve σ′exc ≤ σ′v0 ≤ σ′p olmak üzere:
| Koşul | Yeniden yüklemede dilim sıkışması |
|---|---|
| σ′exc ≤ σ′final ≤ σ′v0 | Sb = Cs·f·log10(σ′final/σ′exc) — kabarmanın bir kısmı geri alınır, başlangıç durumunun ötesinde sıkışma oluşmaz |
| σ′v0 < σ′final ≤ σ′p | Sb = Cs·f·log10(σ′v0/σ′exc) + Sr = Cr·f·log10(σ′final/σ′v0) |
| σ′v0 < σ′p < σ′final | Sb + Sr = Cr·f·log10(σ′p/σ′v0) + Sv = Cc·f·log10(σ′final/σ′p) |
| σ′p = σ′v0 < σ′final (normal konsolide) | Sb + Sv = Cc·f·log10(σ′final/σ′v0) |
| σ′final < σ′exc | Cs ile ek şişme (negatif) |
Kazı bulunmadığında σ′exc = σ′v0 ve Sb = 0 olur: başlangıç gerilmesinden itibaren klasik yeniden sıkışma ve bakir sıkışma elde edilir.
13Oturmanın ölçüldüğü seviye
Kazıyı izleyen bir temel inşası ardışık aşamalardan oluşur ve temel oturması, yerdeğiştirmelerin ölçüldüğü referansa bağlıdır; bu referans, Kazı aşamasındaki Kazı sonrası yerdeğiştirmeler seçimiyle belirlenir:
- Korunur — doğal zeminden itibaren (varsayılan). Kazı aşamasının kabarması ayrı olarak gösterilir; temel oturması, yükleme sonundaki net deformasyondur: S = Sc + Sheave = Σ (σ′v0 ötesindeki sıkışma). Kaldırılan örtü yükünden büyük olmayan bir yük S = 0 verir; yük daha küçük olduğunda zemin ilk seviyesinin üzerinde kalır (bu durum raporlanır, oturma 0 alınır).
- Yüklemeden önce sıfırlanır. Kazı aşamasının yerdeğiştirmeleri sıfırlanır ve oturma, kabarmış kazı tabanından itibaren ölçülür: S = Sc = Sb + Sr + Sv. Kabarmanın yeniden sıkışması oturma olarak sayılır; tam kompanse bir temel, tabanın kabardığı miktar kadar oturur. Yapı inşa edilmeden önce kazının, kabarmanın gelişmesine yetecek süre boyunca açık kaldığı durumda geçerli olan yaklaşım budur.
Her iki ölçü de her zaman yazdırılır; seçim, bunlardan hangisinin temel oturması olarak raporlanacağını, zaman eğrisinde çizileceğini ve sonuç bölümünde yazılacağını belirler.
14mv yöntemi
Ayrı ve doğrusal bir hesap yoludur: aynı mv hem boşaltmada (kabarma = −mv·(σ′v0 − σ′exc)·ΔH) hem de yeniden yüklemede (Sc = mv·(σ′final − σ′exc)·ΔH; bunun σ′v0 değerine kadar olan kısmı geri alınan kabarmadır, Sb) kullanılır. Doğrusal olduğundan çevrim kendiliğinden kapanır. Cc, Cr, Cs ve e0 bu hesap yoluna katılmaz.
15Esnek ve rijit temeller
Formüller tam esnek bir temelin oturmasını verir: oturma merkezde en büyük, köşede en küçüktür; bu ikisi arasındaki fark esnek temelin farklı oturmasıdır. Rijit bir temel üniform olarak oturur; bu oturma, esnek temelin merkezindeki oturmanın yaklaşık 0.93 katıdır (kaynak).
16Toplam oturma
Her dilim için ani bileşen ile, kohezyonlu tabakalarda, konsolidasyon bileşeni toplanmaktadır; hesap derinliğine kadar tüm tabakalar üzerinden alınan toplamlar esnek temelin merkezindeki oturmayı vermektedir:
Esnek temelin köşesi (kenarı) kendine ait bir ani oturmaya Se (yüklü dikdörtgenin köşesi) sahipken, konsolidasyon merkez eksenindeki değerdir — gerilme izi, Konsolidasyon oturması modülünde olduğu gibi merkezden geçen düşey üzerinde izlenmektedir; bu nedenle köşedeki toplam oturma Se,corner + Sc olarak alınmaktadır. Rijit bir temel düzgün oturur: ani bileşen esnek temel merkezindekinin yaklaşık 0.93 katıdır (kaynak), konsolidasyon ise merkezdeki değerdir. Kazı gerilmeleri azaltmaktadır: ani bileşen net gerilmeyi, qnet = qgross − σ′v0(Dexc), izlemekte ve tek bir modül için elastik geri kabarma ile bunun geri alınması birbirini götürmektedir; kil ise Cs boyunca şişmekte ve yeniden yüklemede bu şişmeyi geri almaktadır (kabarma).
17Zamana bağlı konsolidasyon
Tek yönlü drenajda Hdr = H, çift yönlü drenajda H/2 alınır; burada H, tabakanın temel seviyesinin altında kalan kalınlığıdır (profilin ötesine devam eden son tabaka için zlim seviyesine kadar). Farklı Cv ve Hdr değerlerine sahip tabakalar farklı hızlarda konsolide olduğundan, profilin tamamına ait eğri tabaka eğrilerinin toplamıdır; profile ait t50 ve t90 süreleri bu toplamdan okunur. Tv = 0.05 değerinin altında erken zaman çözümü U = 2√(Tv/π) kullanılır. Eğri, yükleme oturmasına (Sc) aittir; şişmenin yüklemeden önce tamamlandığı kabul edilmektedir. Yerdeğiştirmeler doğal zeminden itibaren korunduğunda eğri kabarmadan başlayarak çizilir, S(t) = Sheave + Σ Ui(t)·Sc,i, ve net deformasyonda sona erer; yerdeğiştirmeler sıfırlandığında eğri sıfırdan başlar.
Ani oturma Se yükle birlikte anında oluştuğundan, t anındaki toplam oturma kohezyonlu tabakalar üzerinden S(t) = Se + Σ Ui(Tv,i)·Sc,i şeklinde ifade edilmektedir (yerdeğiştirmeler doğal zeminden itibaren ölçüldüğünde, yüklemeden önce tamamlandığı kabul edilen kabarma da eklenir). Kohezyonlu tabaka içermeyen bir profilde zaman eğrisi bulunmamaktadır.
18Renk bandı alanları
Kontürler ve Oturma görünümleri, merkezden geçen kesit üzerinde bir büyüklüğü renk bantlarıyla göstermektedir (lejant her üçüncü sınırdaki değeri verir): doğal zeminin gerilmeleri ve bunların değişimleri (her noktada Boussinesq), tabakaların E modülü ve şekil değiştirme alanları — ani oturma Se(z) (noktadaki Steinbrenner faktörleri), konsolidasyon oturması Sc(z), toplam oturma S(z), birim şekil değiştirme ve kabarma. Bu alanların her biri bir nokta ile hesap derinliği arasındaki zeminin sıkışmasını ifade eder; dolayısıyla merkez ekseni üzerinde temel seviyesindeki değer, sonuçlarda verilen oturmaya eşittir. Kohezyonlu tabakaların şekil değiştirme alanları her noktada dilimlerin gerilme izini izlemekte, granüler tabakalar ise yalnız elastik birim şekil değiştirmelerini eklemektedir.
Deformasyon alanları için sınıflar. Oturma, kabarma ve birim şekil değiştirme yükün altında en büyük, derinlerde ise küçüktür. Eşit bantlar kullanılsaydı kesitin alt kısmının tamamı ilk banda düşer ve görüntü, hareket temelin hemen altında duruyormuş gibi okunurdu. Bu nedenle söz konusu alanlar, en büyük değerin 1/1.5 katından başlayarak 2 · 3 · 5 · 7 · 10 · 1 × 300n sınırlarına sahip sınıflarla ve renkler sınıflara dağıtılarak gösterilir; her sınır lejantta yazılır. Gerilmeler, elastisite modülü ve işaret değiştiren net deformasyon otuz altı eşit bantla gösterilmeye devam eder.
19İşaret düzeni ve kabuller
- Oturma pozitif, kabarma negatiftir. Üst bilgi çubuğunda birimlerin yanındaki seçici, gösterimi düşey yerdeğiştirmenin yukarı doğru pozitif alındığı kabule (oturma negatif, kabarma pozitif) geçirmektedir — sonuçlarda, tablolarda, çizimlerde ve raporda; hesap motoru, Hesaplar sekmesindeki türetim ile birim şekil değiştirmeler ve gerilmeler (basınç pozitif) klasik kabulde kalmaktadır.
- Temel seviyesi = kazı tabanı (kazı yoksa zemin yüzeyi); tam esnek temel üzerinde üniform gerilme.
- Ani oturma: her tabakada homojen elastik yarı sonsuz ortamın gerilmeleri (o tabakanın ν değeriyle); kohezyonlu tabakalar drenajsız (ν = 0.5), granüler tabakalar drenajlı; temel derinliği düzeltmesi uygulanmamaktadır (If = 1).
- Konsolidasyon: tek boyutlu, Terzaghi; boşluk suyu basıncı hidrostatik, yeraltı su seviyesi kazıyla değişmemektedir; σ′p geçmişteki en büyük gerilmedir ve kazıyla azalmamaktadır.
- Dilimler ve zaman analizi için gerilme artışı, temel merkezinden geçen düşey üzerinde alınmaktadır (Boussinesq).
Bir modele uygulanan tüm kabuller, sonuçlarıyla birlikte listelenir (Uyarılar ve kabuller).
20Kapsam dışında kalanlar
- İkincil sıkışma ve granüler tabakaların konsolidasyonu.
- Kumlar için ampirik yöntemler (Schmertmann birim şekil değiştirme etki faktörü, SPT ya da CPT tabanlı abaklar) ve bir tabaka içinde derinlikle artan modül — bunun yerine tabakanın alt tabakalara bölünmesi öngörülmektedir.
- Esnek ile rijit arasındaki temel rijitliği, zemin–yapı etkileşimi, iki ve üç boyutlu konsolidasyon, sonlu elemanlar.
- Taşıma gücü, sıvılaşma.
21Kaynaklar
- Das, B.M. (2016). Principles of Foundation Engineering, 8th ed. Cengage.
- Das, B.M. (2018). Principles of Geotechnical Engineering, 9th ed. Cengage — Bölüm 10–11 (gerilme artışı, konsolidasyon oturması, konsolidasyon hızı).
- Steinbrenner, W. (1934). Tafeln zur Setzungsberechnung. Die Strasse, 1, 121–124.
- Terzaghi, K. (1943). Theoretical Soil Mechanics. Wiley.
- Duncan, J.M. & Buchignani, A.L. (1976). An engineering manual for settlement studies. University of California, Berkeley.
- Kulhawy, F.H. & Mayne, P.W. (1990). Manual on Estimating Soil Properties for Foundation Design. EPRI EL-6800.
Teoriden kendi tasarımınıza
Kendi temelinizin toplam oturmasını dakikalar içinde bulun
- Ani oturma, konsolidasyon oturması ve toplam oturma
- Her tabakanın oturması; merkezde, köşede ve rijit temel için
- Oturma–zaman eğrisi ile gerilme, birim şekil değiştirme ve oturmanın renk bantları
- PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Çevrimiçi: kurulum yok, donanım kilidi yok; telefonda, tablette ya da bilgisayarda

PDF