GeoTerva Modülü açın

Teori · Sıvılaşma

CPT ile sıvılaşma tetiklenmesi: iki yöntem, zemin davranış tipi indisi ve güvenlik sayısı

Sıvılaşmaya karşı güvenlik sayısının CPT deneylerinden Boulanger ve Idriss (2014) ile Robertson ve Wride (1998) yöntemleriyle nasıl bulunduğu: koni verileri, gerilmeler, zemin davranış tipi indisi, normalizasyon ve direnç; modülün formülleriyle birlikte.

Modül çevrimiçi olarak tarayıcınızda; telefonda, tablette ya da bilgisayarda çalışır. Kurulum gerekmez, donanım kilidi yoktur.

CPT ile tetiklenme · Sonuçlar
CPT ile tetiklenme modülü, Analiz et düğmesinden sonra: çizim ve yanındaki sonuçlar
Bu sayfada · 16 bölüm
  1. 1Kapsam
  2. 2Koni verileri
  3. 3Birim hacim ağırlık ve gerilmeler
  4. 4Zemin davranış tipi indisi
  5. 5Okumaların elenmesi
  6. 6Boulanger & Idriss (2014) — normalizasyon
  7. 7Boulanger & Idriss (2014) — direnç
  8. 8Robertson & Wride (1998) — NCEER
  9. 9Çevrimsel gerilme oranı
  10. 10Güvenlik sayısı
  11. 11Bölgeler ve kalınlık
  12. 12Renk bandı kesiti
  13. 13İki yöntemin yan yana değerlendirilmesi
  14. 14Çözümlü okuma örneği
  15. 15Modülün kapsamı dışında kalanlar
  16. 16Kaynaklar
GeoTerva mühendislik ekibi tarafındanUpdated 2026-10-1811 dk okumaFree, no sign-up

Modülde, yeraltı su seviyesinin altındaki her koni penetrasyon deneyi (CPT) okumasında sıvılaşmanın tetiklenip tetiklenmediği, CPT’ye dayalı iki yöntemden biriyle kontrol edilmektedir: Boulanger & Idriss (2014) ve NCEER çalıştaylarında önerildiği biçimiyle Robertson & Wride (1998). Her CPT deneyi için derinliğe göre güvenlik sayısı, sıvılaşmanın tetiklendiği derinlik aralıkları ve tüm deneyleri kapsayan bir proje özeti verilmekte; CPT noktaları arasında ise bir kesit üzerinde renk bantları çizilmektedir.

First slide of the lecture slides: CPT triggeringPDF

Lecture slides

Ready-made slides for lectures and self-study

The mechanism, the derivation, the equations and the figures of this page, in teaching order. Every slide links back to its chapter.

31 slides · PDF · 1.0 MB

1Kapsam

Koni neredeyse sürekli bir kayıt sağladığından (okuma aralığı 1–5 cm) girilecek bir tabaka tablosu bulunmamaktadır: zemin tipi, birim hacim ağırlık ve ince dane oranı koni verilerinden tahmin edilmektedir. Bu tahminler, CPT noktasının yanında açılan ve numunelerinde laboratuvarda ince dane oranı belirlenen bir sondaj kuyusuyla doğrulanabilir.

Sıvılaşmanın sonuçları — oturma, yanal yayılma, taşıma gücü kaybı — bu sürümün kapsamı dışındadır.

2Koni verileri

qt = qc + (1 − a)·u2    Rf = fs / qt × 100 %

qc ölçülen uç direnci, fs çevre sürtünmesi, u2 koni ucunun arkasında ölçülen boşluk suyu basıncı, a ise koninin net alan oranıdır (0.65–0.85; yaygın değer 0.80). Bu düzeltme, u2 değerinin hidrostatik değerin çok üzerinde olduğu yumuşak kil ve siltlerde önem taşımakta, kumlarda ise küçük kalmaktadır. u2 kaydedilmemişse qt = qc alınmakta ve modül bunu belirtmektedir.

Sütunlar MPa (qc) ve kPa (fs, u2) cinsinden okunmaktadır; veriler içe aktarılırken ya da yapıştırılırken bir sütunun birimi başlığına yazılabilir — MPa, kPa, kN/m², kg/cm², bar, tsf, psi, atm. Birim biçiminde yazılmış ancak bunlardan biri olmayan bir ifade içe aktarmayı durdurmaktadır; böyle bir ifade hiçbir zaman varsayılan birimle değiştirilmemektedir. Düzeltilmiş koni direnci qt sütunu, net alan oranı ve u2 kullanılarak yeniden qc değerine dönüştürülmekte; sürtünme oranı sütunu ise fs = Rf·qt bağıntısıyla dönüştürülmektedir.

Her iki yöntemde de Pa bir atmosfer, yani 101.325 kPa alınmıştır (NCEER metninde bu değer 100 kPa olarak yuvarlanmaktadır; aradaki fark, %1 oranının altında bir qc1N farkı doğurmaktadır). Sayfadaki birim sistemlerinde qc, fs ve u2 tek bir birimle — kg/cm² ya da tsf — gösterilmektedir; yalnızca SI · kN sisteminde koni için yerleşik gösterim korunmaktadır (qc MPa, fs ve u2 kPa cinsinden).

3Birim hacim ağırlık ve gerilmeler

γ / γw = 0.27·log Rf + 0.36·log(qt / Pa) + 1.236
σv = ∫ γ dz    u = γw·(z − zw)    σ′v = σv − u

Her okumanın birim hacim ağırlığı CPT verisinden tahmin edilmekte (Rf % cinsinden; değer 1.5 γw ile 2.5 γw arasında tutulmaktadır) ve yüzeyden itibaren integre edilmektedir; alternatif olarak iki sabit değer kullanılmaktadır: yeraltı su seviyesinin üstünde γ, altında γsat. Boşluk suyu basıncı, yeraltı su seviyesinden itibaren hidrostatik kabul edilmiştir.

İki ayrı yeraltı su seviyesi derinliği tanımlanmaktadır. Koni direnci deney sırasında etkiyen gerilmeleri yansıttığından, normalizasyonunda (CN, Ic) deney sırasındaki yeraltı su seviyesi derinliği kullanılmaktadır. Deprem ise tasarım yeraltı su seviyesinde — çoğunlukla mevsimsel yüksek seviyede — etkimekte; CSR ve Kσ bu seviyeye göre hesaplanmaktadır. Tasarım derinliği boş bırakıldığında deney sırasındaki derinlik alınmaktadır.

4Zemin davranış tipi indisi

Ic = [(3.47 − log Q)2 + (log F + 1.22)2]0.5
Q = [(qt − σv) / Pa]·(Pa / σ′v)n    F = fs / (qt − σv) × 100 %

n üssü kumlarda 0.5, killerde 1.0 değerini almakta ve Robertson & Wride (1998) yinelemesiyle belirlenmektedir: n = 1.0 ile Ic değerinin 2.6 üzerinde çıkması zeminin kil olduğunu gösterir ve n = 1.0 olarak kalır; aksi durumda n = 0.5 denenir ve Ic bu durumda da 2.6 üzerinde kalıyorsa zemin ara sınıftadır ve n = 0.75 kullanılır. Bağıntı yayımlandığı biçimiyle kullanılmıştır; yalnızca, sıfır çevre sürtünmesi okumasının sıfırın logaritmasına yol açmaması için F en az %0.1 olarak tutulmaktadır.

IcBölgeZemin davranış tipi
< 1.317çakıllı kumdan sıkı kuma
1.31 – 2.056kumlar: temiz kumdan siltli kuma
2.05 – 2.605kum karışımları: siltli kumdan kumlu silte
2.60 – 2.954silt karışımları: killi siltten siltli kile
2.95 – 3.603killer: siltli kilden kile
> 3.602organik zeminler: turbalar

Çizimlerdeki zemin logu bu sınıflandırmaya dayanmaktadır; hmin değerinden ince bir dizi, daha uzun olan komşusuna katılmaktadır.

5Okumaların elenmesi

Bir okuma; tasarım yeraltı su seviyesinin altında, zmax derinliğinden daha derinde olmayan (varsayılan 20 m; gerilme azaltma bağıntıları daha büyük derinlikler için doğrulanmamıştır) ve kum gibi davranan bir zeminde bulunduğunda değerlendirilmektedir. Ic değeri Ic,lim değerinin (varsayılan 2.6) üzerinde olan zemin kil benzeri kabul edilmektedir. Kil benzeri zeminler çevrimsel yükleme altında yumuşayabilir, ancak burada kullanılan anlamda sıvılaşmaz; bu nedenle bu zeminler çevrimsel yumuşama kontrolüne bırakılmıştır.

Kum benzeri ve kil benzeri davranış arasındaki sınır keskin değildir. NCEER çalıştaylarında Ic değeri 2.4 ve üzerinde olan tüm zeminlerden numune alınması önerilmekte; Boulanger & Idriss yönteminde ise sınırın etkisini görmek için analizin Ic,lim = 2.4, 2.6 ve 2.8 ile tekrarlanması önerilmektedir. Modül, Ic değeri 2.4 ile sınır değer arasında kalan değerlendirilmiş okumaları uyarılar arasında listelemektedir.

Net koni direnci qt − σv pozitif olmayan bir okuma için zemin davranış indeksi tanımlanamamakta ve okuma değerlendirilmemektedir. Değerlendirilmeyen okumalar, nedeniyle birlikte tüm tablolarda yer almaktadır.

Girdiler analizden önce denetlenmekte; yöntemlerin geliştirildiği aralığın dışındaki bir değer düzeltilmeden reddedilmektedir: 4–9.5 aralığı dışındaki bir deprem büyüklüğü, 2 g üzerindeki bir en büyük yer ivmesi, 10–30 kN/m³ aralığı dışındaki birim hacim ağırlıklar (kN/m³ birimli bir kutuya t/m³ cinsinden yazılan değer bu denetimle yakalanmaktadır), 150 m üzerindeki bir derinlik, 150 MPa üzerindeki bir koni direnci, çevre sürtünmesi içermeyen bir CPT deneyi ve aynı adı taşıyan iki CPT deneyi. Negatif yeraltı su seviyesi derinliğine izin verilmektedir; bu değer, zemin yüzeyinin üzerinde duran suyu ifade eder.

6Boulanger & Idriss (2014) — normalizasyon

qc1N = CN·qt / Pa    CN = (Pa / σ′v)m ≤ 1.7    m = 1.338 − 0.249·qc1Ncs0.264
FC = 80·(Ic + CFC) − 137    (0 ≤ FC ≤ 100 %)
Δqc1N = (11.9 + qc1N / 14.6)·exp[1.63 − 9.7 / (FC + 2) − (15.7 / (FC + 2))2]    qc1Ncs = qc1N + Δqc1N

Üs sonuca bağlı olduğundan CN yinelemeyle bulunmaktadır; m bağıntısında qc1Ncs değeri 21 ile 254 arasında tutulmaktadır. σ′v deney sırasındaki efektif gerilmedir. CFC, Ic ile ince dane oranı arasındaki korelasyonun uyum parametresidir (0 genel korelasyona karşılık gelir; ±0.29 bu korelasyonun bir standart sapmasıdır). Korelasyonun saçılımı büyük olduğundan, CPT noktalarının yanındaki sondaj kuyularından alınan numunelerin laboratuvar ince dane oranlarından belirlenen, sahaya özgü bir CFC değeri daha uygun bir değerdir; bu değerin her jeolojik birim için ayrı ayrı belirlenmesi gerekir.

7Boulanger & Idriss (2014) — direnç

CRRM=7.5, σ′=1 = exp[qc1Ncs/113 + (qc1Ncs/1000)2 − (qc1Ncs/140)3 + (qc1Ncs/137)4 − 2.80]
MSF = 1 + (MSFmax − 1)·(8.64·e−M/4 − 1.325)    MSFmax = 1.09 + (qc1Ncs/180)3 ≤ 2.2
Kσ = 1 − Cσ·ln(σ′v / Pa) ≤ 1.1    Cσ = 1 / (37.3 − 8.27·qc1Ncs0.264) ≤ 0.3
CRR = CRRM=7.5, σ′=1·MSF·Kσ

Eğri, raporda verilen deterministik eğridir (vaka verilerinin 16. yüzdelik değeri — sabit 2.80). qc1Ncs değeri 211 üzerinde olduğunda, Cσ değerinin sınırına ulaştığı 211 değeri alınmaktadır; bu tür zeminler çok sıkıdır ve güvenlik sayısı büyüktür. Kσ bağıntısındaki σ′v, tasarım yeraltı su seviyesine karşılık gelen efektif gerilmedir.

8Robertson & Wride (1998) — NCEER

qc1N = CQ·qt / Pa    CQ = (Pa / σ′v)n ≤ 1.7    (qc1N)cs = Kc·qc1N
Kc = 1.0 (Ic ≤ 1.64 için) Kc = −0.403·Ic4 + 5.581·Ic3 − 21.63·Ic2 + 33.75·Ic − 17.88 (Ic > 1.64 için)
Kc = 1.0, 1.64 < Ic < 2.36 aralığında da geçerlidir (F < %0.5 ise)
CRR7.5 = 0.833·[(qc1N)cs/1000] + 0.05 ((qc1N)cs < 50 için) CRR7.5 = 93·[(qc1N)cs/1000]3 + 0.08 (50 ≤ (qc1N)cs < 160 için)
MSF = 102.24 / Mw2.56    Kσ = (σ′v / Pa)f − 1    FS = (CRR7.5 / CSR)·MSF·Kσ

n üssü, Ic ile birlikte bulunan üstür. Son kural makaledeki akış şemasından alınmıştır: Ic değeri 1.64 ile 2.36 arasında olan ve sürtünme oranı %0.5 altında kalan bir zemin, Ic değeri yalnızca koni direnci nedeniyle yükselmiş temiz ve plastik olmayan bir kumdur; bu zemine ince dane düzeltmesi uygulanmamaktadır. Temiz kum eğrisinin grafiği (qc1N)cs = 160 değerinde sona ermektedir; çalıştaylarda bu noktadaki zemin sıvılaşamayacak kadar sıkı kabul edilmektedir. Modül, her durumda bir güvenlik sayısı verilebilmesi için aynı kübik bağıntıyı 250 değerine kadar sürdürmekte (CRR7.5 = 1.5) ve ilgili okumayı işaretlemektedir. MSF için, çalıştaylarda 7.5 altındaki büyüklüklerde alt sınır olarak ve 7.5 üzerindeki büyüklüklerde kullanılmak üzere önerilen revize bağıntı alınmıştır. Kσ, Hynes & Olsen denklemiyle hesaplanmaktadır; f üssü bir girdidir — 0.7–0.8 (rölatif sıkılık %40–60 için), 0.6–0.7 (%60–80 için) — ve σ′v değerinin Pa değerini aşmadığı durumda 1.0 alınmaktadır. Çalıştaylarda önerilen eğimli zemin (Kα) ve yaş düzeltmeleri uygulanmamaktadır.

9Çevrimsel gerilme oranı

CSR = 0.65·(σv / σ′v)·amax·rd
Boulanger & Idriss: rd = exp[α(z) + β(z)·M]    α = −1.012 − 1.126·sin(z/11.73 + 5.133)    β = 0.106 + 0.118·sin(z/11.28 + 5.142)
Robertson & Wride: rd = 1.0 − 0.00765·z (z ≤ 9.15 m) 1.174 − 0.0267·z (≤ 23 m) 0.744 − 0.008·z (≤ 30 m) 0.5 (daha derinde)

σv ve σ′v tasarım yeraltı su seviyesine göre hesaplanan gerilmeler, z metre cinsinden derinlik, amax yüzeydeki en büyük yer ivmesi (g cinsinden), Mw ise moment büyüklüğüdür. Büyüklük ve örtü yükü düzeltmeleri talebe değil, dirence uygulanmaktadır.

10Güvenlik sayısı

FS = CRR / CSR
SonuçKoşul
TetiklenirFS < 1.0
Sınırda1.0 ≤ FS < FSreq
UYGUNFS ≥ FSreq

FSreq bir girdidir ve proje şartnamesine ya da geçerli yönetmeliğe göre belirlenir. CPT’den elde edilen güvenlik sayısı, zemin değişkenliği ve cihaz gürültüsü nedeniyle saçılım gösteren sürekli bir kayıttır; ince tabakalar koni tarafından ayrıştırılamaz (koninin etki bölgesi birkaç koni çapı kadardır); bu nedenle tek bir düşük okuma bir tabaka anlamına gelmez.

11Bölgeler ve kalınlık

Her okuma, üstteki okumaya kadar olan mesafenin yarısını ve alttaki okumaya kadar olan mesafenin yarısını temsil etmektedir; ancak bu temsil mesafesi her iki yönde metrenin dörtte birini (ya da daha büyükse olağan okuma aralığının dörtte üçünü) aşmamaktadır: kayıttaki bir boşluk sonuçlara ekstrapole edilmemekte, “okuma yok” olarak yazılan değerlendirilmemiş bir dizi olarak kalmakta ve bir uyarıda listelenmektedir. Tasarım yeraltı su seviyesinde ve zmax derinliğinde temsil aralığı sona ermektedir. Aynı sonuca sahip ardışık okumalar bir dizi oluşturmaktadır. hmin değerinden (varsayılan 0.10 m, koninin çözünürlüğü) ince olan tek sonuçlu bir dizi, daha uzun komşusunun sonucunu almakta; aynı sonuca sahip komşu diziler birleştirilerek bölgeler oluşturulmaktadır; değerlendirilmemiş diziler hiçbir zaman başka dizilere katılmamaktadır. Tetiklenen ve sınırda kalan kalınlıklar, ilgili bölgelerin toplamıdır. hmin = 0 alındığında her dizi olduğu gibi listelenmektedir.

En küçük güvenlik sayısı, değerlendirilen okumaların herhangi birindeki en düşük değerdir ve derinliğiyle birlikte gösterilmektedir; CPT’de bu değer gürültüye duyarlıdır, kalınlık ise daha kararlı bir göstergedir.

12Renk bandı kesiti

Kontürler görünümünde CPT noktaları üzerinde bir büyüklük alanı renklendirilmektedir: her CPT deneyi, okumalarından derinliğe bağlı büyüklük değerlerini vermektedir; bir kesit tanımlandığında büyüklük, komşu CPT noktaları arasında eşit kotta doğrusal olarak enterpole edilmekte ve en dıştaki noktaların ötesinde en yakın CPT deneyi kullanılmaktadır; kesit tanımlanmadığında ise her CPT deneyi kendi renk sütunu olarak çizilmektedir. Gri renk değerlendirilmemiş kesimleri gösterir: yeraltı su seviyesinde ya da üstünde, kil benzeri zeminde, zmax derinliğinden daha derinde ya da okuma bulunmayan (ön delgi yapılmış bir CPT deneyinin üst kısmı, kayıttaki bir boşluk) kesimler. Gösterilebilen büyüklükler FS, sonuç sınıfı, CSR, CRR, qc1Ncs, Ic, qt ve σ′v0 değerleridir.

13İki yöntemin yan yana değerlendirilmesi

Her yöntem bir bütündür: gerilme azaltma katsayısı, normalizasyon, temiz kum düzeltmesi, büyüklük ve örtü yükü katsayıları ile direnç eğrisi, bir vaka veri tabanından birlikte türetilmiştir; iki yöntemin kaynakları da bir yöntemin bileşenlerinin diğerininkilerle karıştırılmamasını öngörmektedir. Modülde yöntemler birbirinden ayrı tutulmuştur: yöntem seçimi bu bileşenlerin tümünü birlikte değiştirmektedir.

İki yöntem arasındaki farklar başlıca ince dane düzeltmesinden — Kc çarpan olarak, Boulanger & Idriss düzeltmesi ise eklenen bir terim olarak uygulanmaktadır — ve derinlikle değişen gerilme azaltma katsayısından kaynaklanmaktadır. Sonuçları yöntem seçimine duyarlı olan bir proje, sahaya özgü numune alma ve deneyler gerektiren bir projedir.

14Çözümlü okuma örneği

Örnek projedeki CPT-1 deneyinin z = 4.00 m derinliğindeki okuması: qc = 4.956 MPa, fs = 46.2 kPa, u2 = 21.6 kPa, yeraltı su seviyesi 1.80 m, amax = 0.35 g, Mw = 7.5. İki yöntem birbirinden bağımsız iki bütündür; sayısal değerlerinin birbirine karıştırılmaması gerekir.

BüyüklükBoulanger & Idriss (2014)Robertson & Wride (1998)
Düzeltilmiş koni direnci qt (kPa)49604960
Birim hacim ağırlık γ (kN/m³)18.0118.01
Deney sırasındaki σ′v (kPa)52.0552.05
Zemin davranış indeksi Ic2.0312.031
Ic için gerilme üssü n0.500.50
İnce dane oranı FC (%)25.5kullanılmaz
CN · CQ1.3741.395
qc1N67.2568.30
İnce dane düzeltmesi Δqc1N · Kc42.741.343
qc1Ncs · (qc1N)cs109.9991.73
rd0.97180.9694
CSR0.31270.3120
M = 7.5 ve 1 atm için CRR0.15200.1518
MSF1.0001.000
Kσ1.0771.000
CRR0.16360.1517
Güvenlik sayısı FS0.520.49

15Modülün kapsamı dışında kalanlar

Koni direnci ölçüldüğü gibi kullanılmaktadır: yumuşak tabakalar arasındaki rijit tabakalar için ince tabaka düzeltmesi yapılmamakta, koninin bir zeminden diğerine geçtiği yerlerde geçiş bölgesi ayıklanmamaktadır (kilden kuma geçişteki Ic değeri silt olarak okunmaktadır). Bu tür bölgelerin bulunduğundan şüphelenildiğinde analiz, düzenlenmiş verilerle tekrarlanabilir. Yaş, çimentolanma, statik kayma gerilmesi (Kα) ya da eğimli zemin için düzeltme yapılmamaktadır; yöntemler deterministiktir (sıvılaşma olasılığı hesaplanmamaktadır) ve kil benzeri zeminlerin çevrimsel yumuşaması, sıvılaşmanın sonuçları ya da kayma dalgası hızı konusunda herhangi bir değerlendirme yapılmamaktadır.

Yöntemler; Holosen yaşlı, çimentolanmamış silis kumları ve siltli kumlar, yatay ya da hafif eğimli zemin, 1–12 m derinlikler, 6–8 büyüklüğündeki depremler ve yaklaşık 2.6 altındaki Ic değerleri için türetilmiştir. Bu sınırların ötesinde — çakıllar, karbonatlı kumlar, 15–20 m üzerindeki derinlikler, 8 üzerindeki M değerleri — sonuçlar, bir uzman tarafından kontrol edilmesi gereken bir gösterge niteliğindedir.

16Kaynaklar

  • Boulanger, R.W., Idriss, I.M. (2014). CPT and SPT based liquefaction triggering procedures. Report UCD/CGM-14/01, University of California, Davis.
  • Robertson, P.K., Wride, C.E. (1998). Evaluating cyclic liquefaction potential using the cone penetration test. Canadian Geotechnical Journal, 35(3), 442–459.
  • Youd, T.L., Idriss, I.M. et al. (2001). Liquefaction resistance of soils: summary report from the 1996 NCEER and 1998 NCEER/NSF workshops. J. Geotech. Geoenviron. Eng., 127(10), 817–833.
  • Robertson, P.K. (1990). Soil classification using the cone penetration test. Canadian Geotechnical Journal, 27(1), 151–158.
  • Robertson, P.K., Cabal, K.L. (2010). Estimating soil unit weight from CPT. Proc. 2nd International Symposium on Cone Penetration Testing, Huntington Beach.
  • Idriss, I.M. (1999). An update to the Seed–Idriss simplified procedure for evaluating liquefaction potential. Proc. TRB Workshop, FHWA-RD-99-165.
  • Liao, S.S.C., Whitman, R.V. (1986). Overburden correction factors for SPT in sand. J. Geotech. Eng., ASCE, 112(3).
  • Hynes, M.E., Olsen, R.S. (1999). Influence of confining stress on liquefaction resistance. Proc. International Workshop on the Physics and Mechanics of Soil Liquefaction, Balkema.
  • Idriss, I.M., Boulanger, R.W. (2008). Soil liquefaction during earthquakes. EERI Monograph MNO-12.

Teoriden kendi tasarımınıza

Kendi sahanızdaki sıvılaşmayı dakikalar içinde kontrol edin

  • Zemin logu, normalize koni direnci, çevrimsel oranlar ve güvenlik sayısı; okuma okuma
  • Tetiklenen ve sınırda kalan bölgeler ile deneyler arasındaki kesitler
  • Proje özeti ve Word raporu
  • PDF olarak kaydedilen, derli toplu bir hesap raporu. Çevrimiçi: kurulum yok, donanım kilidi yok; telefonda, tablette ya da bilgisayarda

Sıvılaşma hakkında daha fazlası